Zgórsko – dawny majątek rodu Ossolińskich

Zgórsko – najstarsza miejscowość w powiecie mieleckim, położona przy drodze z Radomyśla Wielkiego do Mielca, nad Potokiem Zgórskim.

Początki wsi datowane są na XII wiek. Zgórsko, wtedy jeszcze jako Izgorsko, w latach 1110-1117 wymieniono w dokumentach biskupa krakowskiego Maurusa , jako przekazujące dziesięcinę z siedmiu wsi na rzecz kościoła w Pacanowie. Pierwszym właścicielem osady był Siemian z rodu Nagodziców herbu Jelita, uznawany za protoplastę rodu Pacanowskich. Osada miała 4 łany. Kolejni właściciele to Piotr i Florian Pacanowscy. Jan Długosz w liber beneficiorum (księdze beneficjów) pisał: „Zgórsko, wieś parafii mieleckiej, której dziedzicami: Piotr i Florian Pacanowscy herbu Jelita”.

Zamek szlachecki Zgórsko-Podborze 

W 1512 roku właścicielem Zgórska został Stanisław Mielecki.  Po śmierci w roku 1542, jego trzej synowie podzielili majątek na trzy części. Zgórsko przypadło Janowi, który przekazał cały majątek jedynemu synowi Mikołajowi. W spisie z 1578r., gdy właścicielem był Mikołaj Mielecki, hetman wielki koronny, Zagórsko miało 40 kmieci, 4 zagrody i 10 komór bez bydła. Pomiędzy Zgórskiem i Podborzem znajdował się zamek wzniesiony przez Mieleckich.

„Działalność budowlana dziedziców Mielca /zamki w Mielcu, Zgórsku, kościoły / fundacje kościelne /prepozytura, szpital ubogich/ oraz utrzymywane wielkie dwory magnackie zwłaszcza przez ostatnich przedstawicieli tego rodu – poświadczają rolę Mieleckich jako mecenasów kultury epoki polskiego Odrodzenia.” Źródło: Początki miasta Mielca, Feliks Kiryk, Kraków, 1974r.

Budowla uległa zniszczeniu podczas „potopu szwedzkiego”. Ruiny z czasem rozebrali okoliczni mieszkańcy. W latach 60. XX w. przeprowadzono sondażowe badania archeologiczne. Nie odnaleziono materiału zabytkowego. Po budowli pozostał jedynie sztuczny nasyp oraz dwa dodatkowe wzniesienia po stronie zachodniej nasypu. Według badań nasyp o długości 120 metrów i szerokości 70 metrów sugeruje, że w tym miejscu stał zamek obronny. Od północy i zachodu opływa go rzeka, a od południa zachował się staw będący dawną fosą. Jego dalsza część jest zarośnięta. Na mapie widocznych jest sporo małych stawów oraz grobla biegnąca przez pola. W 1968r. teren grodziska został wpisany przez Wojewódzkiego Konserwatora  Zabytków w Rzeszowie w rejestr zabytków archeologicznych.

Pierwszy kościół w Zgórsku

W 1561r. Mikołaj Mielecki ufundował w Zgórsku kościół, który to uposażył w formie wotum za kilkuletnią przynależność do kościoła reformacji kalwińskiej. 

„Źródła podają, że nad nawróceniem Mikołaja Mieleckiego pracował bezowocnie Piotr Skarga, a na łono katolicyzmu przywrócił go, oraz jego żonę Elżbietę, dopiero Benedykt Herbest. Stało się to przed 1582 r., skoro nowo nawrócony ufundował kościół w swoim Zgórsku /gdzie już przed 1574 r. posiadał piękny pałac renesansowy, gdyż ze swej siedziby w Zgórsku pisywał listy do współczesnych sobie, m. in . do Hieronima Ossolińskiego/ – zastrzegając, że kierujący w nim pracą duszpasterską duchowni mieli nauczać według zasad soboru trydenckiego.” Źródło: Początki miasta Mielca, Feliks Kiryk, Kraków, 1974r.

Konsekracji kościoła dokonał w 1595 bp krakowski kard. Jerzy Radziwiłł. Pierwszym proboszczem kościoła został Łukasz z Rogożna, a rektorem ks. Adam Gulczewius z Mielżyna. Świątynia otrzymała wezwanie św. Mikołaja Biskupa i należała do dekanatu pilzneńskiego. Budowla była drewniana i bogato uposażona. Dokument wizytacji z 1721 roku informuje o pięciu ołtarzach. Na większym znajdowała się figura św. Mikołaja – biskupa, rzeźbiona w drewnie, malowana. Pozostałe ołtarze to: św. Anny, św. Małgorzaty, św. Krzyża i św. Antoniego. W kościele były dwa złocone konfesjonały na murowanej podstawie. Podłoga wykonana częściowo z desek, częściowo z kamieni, a dach kościoła z gontu. 

Stary kościół nie zachował się. W roku 1803 władze austriackie spaliły budynek prebendarza, ostatnim prebendarzem był wówczas ks. Jan Zaskalski 1778-1805, zburzono Kaplicę Różańcową a grunt sprzedano. 

Zgodnie ze spisami z VII wieku, do parafii w Zgórsku należały wsie: Izbiska, Jamy, Podlesie, Piątkowice, Podbórz, Grzybów, Partynia, Shabów i Pień.

Ród Ossolińskich

Po Mikołaju Mieleckim pozostały dwie córki Zofia i Katarzyna, dobra mieleckie wraz z zamkiem przypadły Zofii, która poślubiła hetmana Jana Karola Chodkiewicza. Hetman rozpoczął stopniową wyprzedaż gruntów. W roku 1611 głównym nabywcą był Zbigniew Ossoliński, z trójki jego synów: Jerzego, Maksymiliana i Krzysztofa, dobra przejął Maksymilian, a ziemie na długi czas stały się własnością rodu Ossolińskich.

Ossolińscy rozbudowali i unowocześnili zamek oraz ufundowali nowy kościół. Dokument z wizytacji, z roku 1782 wymienia kościół nowo wybudowany, który pozostał do dziś, kaplicę murowaną Różańca Św. oraz w ołtarzu obraz Matki Bożej. Kościół wybudowano w 1781 roku z drzewa modrzewiowego. To obiekt późnobarokowy, konstrukcji zrębowej, szalowany, kryty blachą, trzynawowy z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Od północy znajduje się przybudówka zakrystyjna z końca XIX wieku. W 1908 r. dobudowano kaplicę.

W 1816 roku Józef Maksymilian Ossoliński założył fundację Biblioteki im. Ossolińskich we Lwowie, na której uposażenie przeznaczył dochód z dóbr wokół Zgórska. Księgozbiór, będący zaczątkiem Biblioteki, był przechowywany m.in. w pobliskim dworze Przybysz. Znaczny wkład w powstanie tego Księgozbioru miał ówczesny proboszcz parafii w Zgórski, ks. Hieronim Juszyński. W 1817 roku kuratorem Fundacji oraz patronem i opiekunem kościoła został krewny Ossolińskiego – Teodor Broniewski. Zginął on w Zgórsku, w czasie rzezi galicyjskiej w 1846 roku, razem z trzynastoma innymi osobami, w tym jego bracia Józef i Leon oraz dzierżawca wsi Żarówka Wojciech Biliński. Doszło do sprofanowania kościoła w Zgórsku przez grupę chłopów, której przewodził Maciej Pikut.

W 1867 roku, niedaleko kościoła, rodzina Teodora Broniewskiego wystawiła mu pomnik w kształcie kolumny z empirową urną. W czasie drugiej wojny światowej pomnik został znacznie uszkodzony.

Czas wojen

Podczas I wojny światowej Zgórsko było dwukrotnie pod okupacją rosyjską: we wrześniu 1914 i od listopada do maja 1915 roku. Na początku II wojny w miejscowości śmierć poniosło 8 żołnierzy polskich, zaskoczonych przez patrol niemiecki. Pod koniec wojny Zgórsko znalazło się w pasie przyfrontowym. Ztrzymanie frontu na kilka miesięcy przez Rosjan przyniosło zniszczenia, prześladowania. Wojska sowieckie przekształciły kościół na wojskową kuźnię i przez pół roku posługiwały się otwartym ogniem.

W latach 50. odnowiono polichromie, a kompleksowy remont kościoła przeprowadzono w latach 90. ubiegłego wieku. Większość prac konserwatorskich wykonała pracownia Andrzeja Kazberuka. Nad remontem czuwał ówczesny proboszcz – ksiądz Stanisław Niemiec. W latach 2004-2006 przebudowano i powiększono organy. Kościół wpisany jest w rejestr zabytków nieruchomych wojewódzkiego konserwatora w Rzeszowie.

Obraz Matki Bożej Zagórskiej

W kościele zachował się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z pierwszej połowy XVII wieku. Prawdopodobnie jest to kopia obrazu Matki Bożej Śnieżnej z bazyliki w Rzymie, którą miał przywieźć w darze któryś z Ossolińskich. Istnienie tego obrazu potwierdza dokument z wizytacji dekanalnej w parafii Zgórsko z 1782r. Na początku XIX wieku obraz zaginął. Odnaleziono go dopiero w roku 1894 podczas zmiany pokrycia kościoła. Przy porządkowaniu strychu kościelnego i usuwaniu gontu znaleziono zawiniątko, w którym rozpoznano obraz Matki Boskiej z dawnej kaplicy różańcowej.  Renowację obrazu wykonał malarz Kazimierz Pochwalski, uczeń Jana Matejki.

Dzwonnica i statua Matki Bożej z Dzieciątkiem

W sąsiedztwie kościoła znajduje się wolnostojąca dzwonnica murowana w kształcie arkady z drugiej połowy XIX wieku. Powiększona w 1904 r. oraz w 1960r. Dziś posiada cztery dzwony. Trzy odlane w 1959 r. W 2006 roku państwo Niedzielscy z USA ufundowali dzwon „św. Mikołaj”.

Obok dzwonnicy znajduje się kamienna statua Matki Bożej z Dzieciątkiem i lilią. Na postumencie wyryto napis: „Bogarodzicy Dziewicy Niepokalanej Królowej Polski w podzięce za 1000-letnią opiekę nad Ojczyzną Polską, naszą Parafią w Zgórsku, z prośbą o dalszą opiekę w przyszłych wiekach wznoszą ten pomnik w dniach 27-30 maja 1961r. wdzięczni parafianie Zgórska”. Z napisem tym wiąże się historia. Zdaniem mieszkańców, SB otrzymało informację o treści na tablicy i zabroniło ją umieszczać. Ówczesny proboszcz ks. Bronisław Pałys ukrył tekst, kładąc na płycie wosk pszczeli wymieszany z pyłem kamiennym. Gdy słońce rozgrzało wosk napis stał się widoczny i czytelny.

Na cokole posągu umieszczono cztery tablice. Większa tablica z 1983r., upamiętnia tutejszego wikariusza ks. Stanisława Kaczmarczyka, który zaangażował się w działalność AK. Podczas wojny w Zgórsku powstał punkt przebitkowy gazetki „Odwet”, sprowadzanej z rejonu Tarnobrzega. Wydano zaledwie kilka numerów, ze względów bezpieczeństwa przeniesiono redakcję do pobliskiej miejscowości Ruda. Ks. Stanisław redagował gazetkę oraz przyjmował przysięgę od wstępujących w szeregi AK. Wiosną 1941 roku, kiedy rzeszowskie Gestapo aresztowało w Radomyślu członków podziemia, trafiło również do plebani w Zgórsku. Nocą ks. Stanisław schował się w przygotowanej wcześniej kryjówce. W pośpiechu nie zasłał łóżka. Gestapo zorientowało się, że ksiądz się ukrył. Zaszantażowali, że zabiorą starego księdza Kazimierza Dziurzyckiego, jeśli nie odda się w ręce Niemców. Wraz z innymi aresztantami wywieziono go do Rzeszowa, a po brutalnym przesłuchaniu do obozu zagłady w Oświęcimiu, gdzie zginął 31 sierpnia 1942 roku.

Mniejsza tablica upamiętnia Ludwika Lonczaka, uczestnika I wojny światowej, komisarza Policji Państwej, rozstrzelanego w 1940r. w piwnicach więzienia NKWD w Kalininie. Trzecia tablica poświęcona ppor. Józefowi Buremu, dowódcy placówki AK w Radomyślu Wielkim, więzionemu i represjonowanemu przez władze komunistyczne. Zwolniony z więzienia w 1947r. Czwarta tablica upamiętnia Lucjana Woźniaka, oficera 17 Pułku Ułanów Wielkopolskich, komendant placówki AK w Radomyślu Wielkim. 

W obrębie ogrodzenia kościoła znajduje się drewniany krzyż misyjny oraz ołtarz polowy, przy którym co roku 15 sierpnia, podczas uroczystości Matki Bożej Zielnej gromadzą się wierni składając wieńce żniwne jako dziękczynienie za zbiory.

Rzeźba św. Jana Nepoumucena i św. Józefa z Dzieciątkiem

Na zewnątrz ogrodzenia kościoła znajduje się czworościenny postument z łacińską sentencją, na którym umieszczono barokową rzeźbę św. Jana Nepoumucena z piaskowca. Rzeźba pochodzi z 1715r. Ufundowana przez Jerzego z Tenczyna Ossolińskiego.

Przed plebanią na dwustopniowym gzymsowanym postumencie kamiennym umieszczono kamienną figurę św. Józefa z Dzieciątkiem, ufundowaną przez ks. Józefa Kowalskiego na przełomie XIX i XX w.

Obelisk

Od strony południowej przed bramą wejściową na plac kościelny znajduje się obelisk, umieszczony z okazji 900-lecia miejscowości Zgórsko. Znajduje się na nim napis 900 lat Zgórska; w roku beatyfikacji papieża Jana Pawła II; pomnik ufundował ksiądz prałat Stanisław Niemiec. Z tyłu znajdują się daty: 1111 – 2011.

Obecnie Zgórsko zajmuje obszar 386,12 ha z przysiółkami Kwatery, Prebenda i Wilcza Wola. Liczba mieszkańców wynosi ok. 450. Działa tu Ochotnicza Straż Pożarna, powołana w roku 2000. Jest też Klub Sportowy Zgórsko, który prowadzi rozgrywki w niżej klasie piłkarskiej.