Gietrzwałd – wieś położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, nad rzeką Giłwą, między Ostródą a Olsztynem.
„Wiele jest miejsc cudownych, sławnych na całym świecie. Fatima, Lourdes są na ustach każdego katolickiego dziecka. Mało kto jednak wie, że na Ziemiach Odzyskanych znajduje się wioska, która siedemdziesiąt lat temu stała się sławna we wszystkich trzech zaborach, wszędzie, gdzie biło polskie serce. Słuszny byt powód zainteresowania. Oto na Warmii, gdzie od wieków mieszka lud polski, w malej wiosce Gietrzwałdzie objawiła się Matka Boska dzieciom polskim i rozmawiała z nimi ,,w ich rodzinnym języku polskim“, jak pisze nawet niemieckie dzieło o tych wydarzeniach. Dziś, kiedy tereny byłych Prus Wschodnich wróciły do Polski, warto przypomnieć o tym fakcie szerokim kołom społeczeństwa polskiego”. Źródło: Gietrzwałd. Zapomniane sanktuarium na ziemiach odzyskanych w 70 rocznicę objawień Matki Boskiej; Stefan Sulima; Kraków 1947.
Początki wsi
Pierwsze wzmianki o Gietrzwałdzie pochodzą z XIV wieku. Wieś została założona przez kapitułę warmińską i przez wieki należała do dóbr kościelnych. Lokowana 19 maja 1352 roku na prawie chełmińskim na około 70 łanach, co odpowiadało wtedy około 1176 ha. Pierwsza drewniana kaplica powstała tu jeszcze przed 1359 rokiem, a niedługo później utworzono parafię.
W czasie wojny polsko-krzyżackiej 1410-1414 wieś i kaplica zostały zniszczone. W XV wieku postawiono jednonawowy kościół gotycki na podmurówce z kamienia. Konsekrowany 31 marca 1500 roku pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Panny Marii. Świątynię wiele razy przebudowywano. Pierwszy raz kapitalny remont przeprowadzono pod koniec XVI wieku. Później świątynię wyposażono w nowe ołtarze, a w 1790 roku biskup Ignacy Krasicki nadał świątyni dwa nowe tytuły: świętego Jana Ewangelisty i świętych Apostołów Piotra i Pawła. W XIX wieku kościół rozbudowano, wzmocniono fundamenty i ściany.
Od 1466 do 1772 roku wieś leżała na terenie księstwa warmińskiego, będącego częścią Prus Królewskich, które wchodziły w skład Korony Królestwa Polskiego, a później Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W XVI wieku do sołectwa Gietrzwałd należało kilka okolicznych wiosek, m.in. Naglady, Woryty i Lajsy. W okresie zaborów Warmia znalazła się pod panowaniem pruskim. W tym czasie Gietrzwałd stał się ważnym ośrodkiem polskości. Miejscowa ludność, mimo germanizacji, zachowywała język polski i tradycje katolickie. I w tym kontekście szczególne znaczenie miały wydarzenia z 1877 roku.
Objawienia Maryjne w 1877 roku
Najważniejszym momentem w historii Gietrzwałdu były objawienia Matki Bożej, które miały miejsce od 27 czerwca do 16 września 1877 roku. Głównymi wizjonerkami były – Justyna Szafryńska i Barbara Samulowska. Matka Boża miała objawić się na starym klonie i przemawiać w języku polskim, prosząc o codzienną modlitwę różańcową. W tym czasie podobne wizje miały również inne osoby w Gietrzwałdzie.
Wydarzenia te szybko zyskały rozgłos i do Gietrzwałdu zaczęły przyjeżdżać tysiące pielgrzymów. W trakcie wizji dziewczynki poprosiły Maryję, by pobłogosławiła źródełko w Gietrzwałdzie odległe o kilkaset metrów od kościoła, skąd pątnicy mogliby czerpać wodę – do picia i obmywania ciała. Po objawieniach obie zostały siostrami zakonnymi „Szarytkami”. Początkowo przebywały w Chełmnie, później przeniosły się do Paryża. Barbara Samulowska wyjechała z misją do Gwatemali, gdzie zmarła w 1950 roku. Justyna Szafrańska opuściła zakon w 1897 roku, aby wrócić do życia w stanie świeckim.
Objawienia w Gietrzwałdzie zostały uznane przez kościół katolicki za autentyczne – co czyni wieś jedynym miejscem w Polsce i jednym z 12 dotychczasowych miejsc na świecie (obok Lourdes, Gwadelupeczy Fatimy), gdzie objawienia maryjne są oficjalnie potwierdzone przez Kościół.
Rozwój sanktuarium
Ruch pątniczy, spowodowany objawieniami, podbudował lokalną gospodarkę. W Gietrzwałdzie działały w tym okresie cztery karczmy, duża oberża, dwie księgarnie, sklepy i piekarnie.
Po II wojnie światowej zakonnicy z Gietrzwałdu podejmowali wiele działań mających na celu umocnienie kultu maryjnego. Ważnym wydarzeniem była koronacja obrazu Matki Bożej Gietrzwałdzkiej w 1977 roku, której dokonał kardynał Stefan Wyszyński wraz z kardynałem Karolem Wojtyłą. W uroczystościach tych wzięło udział około 200 tysięcy wiernych. Siedem lat wcześniej, papież nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej. Sanktuarium otrzymało także własny formularz mszalny i oficjum brewiarzowe.
Z czasem sanktuarium maryjne stało się jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w Polsce. Centralnym punktem jest Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – neogotycki kościół otoczony rozległym parkiem i kalwarią.
Na miejscu objawień znajduje się kapliczka z cudownym źródełkiem. Obok sanktuarium funkcjonują domy rekolekcyjne, dom pielgrzyma, punkty gastronomiczne i sklepiki z dewocjonaliami.
Gietrzwałd współcześnie
Dziś Gietrzwałd liczy około 600 mieszkańców i jest znany w całej Polsce, a nawet poza jej granicami, jako miejsce objawień maryjnych. Poza sanktuarium turystów przyciąga również „Karczma Warmińska”, która swoim wystrojem nawiązuje do dawnej wsi warmińskiej i jej tradycji. Karczma jest organizatorem wielu imprez tematycznych m.in. wieczory żydowskie, wieczory kozackie, cygańskie lub wieczory z muzyką biesiadną.
Współczesny Gietrzwałd to malownicza warmińska wieś, która zachowała swój tradycyjny charakter z licznymi kapliczkami i starej daty budynkami, często ozdobionymi regionalnymi malowidłami na drewnianych ścianach, tzw. deskalami. Artysta Arkadiusz Andrejkow stworzył tu kilka takich desek przypominających o tradycji Warmii.
Galeria Pełna Cudów
Warto zajrzeć do Galerii Pełnej Cudów w Centrum Kulturalno-Bibliotecznym, gdzie promuje się sztukę regionalną i ludową, amatorską i profesjonalną. Znajdziemy tu akwarele, pastele, obrazy olejne, hafty, szkło artystyczne, wyroby z metalu, drewna, wikliny, szydełkowe serwety, makatki, artystyczną biżuterię i okolicznościowe ozdoby.
Park Kulturowy Warmińska Droga Krajobrazowa
Odwiedzając Gietrzwałd można wybrać się do Parku Kulturowego, czyli przydrożnej alei drzew na trasie Gietrzwałd – Woryty (2 km). Jest to forma ochrony przestrzeni i starego drzewostanu, by zachować specyficzny charakter warmińskiej drogi. Lokalni społecznicy na czele z Adamem Kochanowskim (z pobliskich Woryt ) utworzyli „Stowarzyszenie Woryty” i doprowadzili do uznania dwukilometrowego odcinak drogi za Park Kulturowy Warmińska Droga Krajobrazowa.
Księgarnia Andrzeja Samulowskiego
W centrum wsi uwagę zwraca także budynek dawnej księgarni Andrzeja Samulowskiego oraz jego popiersie stojące obok. W 1878 roku uruchomiono tu pierwszą warmińską polską księgarnię. Jej założycielem był działacz społeczny, poeta i dziennikarz Andrzej Samulowski. Był on również jednym z założycieli „Gazety Olsztyńskiej”.
I jeszcze odrobina historii
W 1920 roku podczas plebiscytu na Warmii, Mazurach i Powiślu, księgarnia Samulowskiego, była ośrodkiem polskiej agitacji. W tym czasie wieś odwiedził poeta Jan Kasprowicz. Za przynależnością do Polski w Gietrzwałd zagłosowało 178 mieszkańców, a 412 mieszkańców za pozostaniem w Prusach Wschodnich. Po plebiscycie polskojęzyczną szkołę w Gietrzwałdzie prowadziła początkowo Maria Boehmówna a następnie od kwietnia 1920 roku, Augustyn Klimek, posiadający pełne uprawnienia nauczycielskie. Naukę rozpoczęło w polskiej szkole 47 uczniów, później liczba ta wzrosła do 82.
W styczniu 1945 roku do Prus Wschodnich wkroczyły wojska radzieckie. Część mieszkańców zmuszona była opuścić swoje gospodarstwa. W sprawozdaniu złożonym w połowie kwietnia 1945 r. przez Mariana Mirskiego, Pełnomocnikowi Rządu czytamy:
„Wieś Dietrichswalde. Ogólny obszar wsi 909 ha, gospodarstw we wsi 41, opuszczonych gospodarstw 20. Wieś kościelna, nie zniszczona. Siedziba wójtostwa, budynki murowane kryte dachówką, stan dobry; we wsi znajduje się młyn. Inwentarz żywy wynosi: 4 konie, 8 krów. Inwentarz martwy zgromadzony do wywiezienia; siedziba rejonowego komendanta wojennego. Zapasy zbóż znaczne, wymłacane przez wojska sowieckie, pasze dla inwentarza wywiezione, kartofli dość dużo. Roboty w polu na skutek zarządzenia miejscowego komendanta nie rozpoczęte. Ziemia dobra, ciężka, urodzajna, wymaga silnego sprzężaju. Ludność miejscowa pochodzenia polskiego, katolicka: sołtys Polak – Kozłowski Roman. Średni stan posiadania około 20 ha. W okolicy szperają wojskowi maruderzy rosyjscy, niepokoją i okradają miejscową ludność”.
W 1945 roku wieś wróciła do granic Polski.
Źródła:
- Gietrzwałd. Zapomniane sanktuarium na ziemiach odzyskanych w 70 rocznicę objawień Matki Boskiej; Stefan Sulima; Kraków 1947;
- Historia Warmii i Mazur Tom 1 i 2; Achremczyk Stanisław; Olsztyn 2010-2011;
- sanktuariummaryjne.pl;
- gietrzwald.pl;
- karczma.pl.
Dodaj komentarz na Facebooku