Sarnaki – malownicza wieś położona we wschodniej części województwa mazowieckiego, w powiecie łosickim. Miejscowość znajduje się około 20 kilometrów od Łosic oraz około 140 kilometrów na wschód od Warszawy.
Początki osadnictwa
Według legend, na terenie dzisiejszych Sarnak istniała prastara sadyba pogańskich Jadźwingów. Jedna z legend głosi, że miejscowość swą nazwę zawdzięcza wodzowi Jadźwingów o imieniu Sarnak. Inna teoria wiąże nazwę z liczną populacją saren w okolicznych lasach.
Najprawdopodobniej nazwa pochodzi jednak od rodziny kolonistów Sarnickich lub Sarnackich herbu Ślepowron, którzy otrzymali te ziemie za zasługi w walce z Krzyżakami i założyli tu wioskę na miejscu zniszczonej sadyby Jadźwingów. Pierwsza udokumentowana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1430 roku i związana jest z erygowaniem parafii. W XVI wieku Sarnaki podzielone były między drobną szlachtę. Na 4. włókach funkcjonował dwór Sarnackich, część ziem należała do Kamieńskiego, część do Sadowskiego, Dybowskiego, Klimczyckiego i Wąsa.
Prawa miejskie i rozwój
W 1716 roku Sarnaki otrzymały przywilej organizowania jarmarków, a w roku 1754, dzięki staraniom rodziny Butlerów – właścicielom ziemskim pochodzenia irlandzkiego – król August III Mocny nadał osadzie prawa miejskie. Było to prywatne miasto, którego mieszkańcy musieli płacić czynsz właścicielowi. Rynek targowy stanowił obszar ok. 1 ha. Z chwilą otrzymania przywileju na jarmarki rozpoczął się napływ i osiedlanie Żydów wokół rynku. Żydowscy przedsiębiorcy w XIX wieku wznieśli dwa wiatraki, jeden produkujący olej jadalny, drugi w farbiarni tkanin. W tym samym okresie została założona w Sarnakach synagoga, w 1902 powstał dom modlitwy, w 1917 – szkoła religijna, a w 1919 otwarto również łaźnię rytualną.
Kolejnym właścicielem Sarnak był Stanisław Ossoliński. W wyniku zadłużenia majątku przez nowego właściciela, w drodze przymusowego wywłaszczenia na poczet pokrycia długów, dobra klimczyckie trafiły na publiczną licytację. 13 kwietnia 1832 r. za sumę 500 000 złotych polskich nabył je Jan Łubieński.
Ostatnim właścicielem miasta Sarnaki był Bronisław Podczaski. Jednak niedługo mógł on czerpać zyski z miasta. Po powstaniu styczniowym zakończonym klęską, administracja carska wydała w 1864 r. ukaz uwłaszczeniowy w Królestwie Polskim. Początkowo ukaz ten nie obejmował jeszcze mieszczan-rolników, jednak w 1866 r. pozwolił na uwłaszczenie także ich. Na podstawie tego ukazu w ręce 76 mieszczan-rolników sarnackich przeszło na własność 348 mórg i 81 prętów ziemi. Dziedzic Sarnak za tę ziemię otrzymał wynagrodzenie likwidacyjne, a miasto stało się odtąd wolne. Stan ten jednak nie trwał długo. Ukazem z 1 czerwca 1869 r. Sarnaki – podobnie jak wiele innych miejscowości Królestwa Polskiego – utraciły prawa miejskie. Jako osada targowa, w 1870 r. weszły w skład gminy Chlebczyn.
W ostatnich latach XIX wieku Sarnaki znów zaczęły się rozwijać. Stało się to głównie dzięki przeprowadzeniu w pobliżu kolei żelaznej oraz założeniu w 1870 roku browaru, którego działalność zapewniła utrzymanie wielu rodzinom i spowodowała rozwój handlu z sąsiednimi miasteczkami. Kolej wspomogła handel, powstawały sklepy spożywcze, olejarnie, młyny.
„Bawarskie” od Arnolda
Przemysł browarniczy uruchomił w 1874 r. Walerian Arnold. Początkowo wyrabiano tu piwo słodowe zwyczajne, którego rynkiem zbytu była najbliższa okolica. Po jego śmierci zakład przejął syn Franciszek. Rozwinął on produkcję i rynki zbytu, które utrzymywał m.in. składy piwne w Siemiatyczach i Drohiczynie. W roku 1889 Franciszek Arnold wprowadził piwo „bawarskie”, a następnie oddał browar i piwiarnię w dzierżawę Adalbertowi Dornfeldowi. Zmodernizował on i rozbudował zakład. Produkcja słodu do wybuchu I wojny światowej wynosiła 7,5 tys. pudów rocznie, dzięki czemu browar mógł produkować 7,4 tys. hl piwa. W 1912 r. Szummer miał dokupić 60 morgów ziemi przylegającej do północnej granicy Sarnak. Założył w okolicy Sarnak stawy, które miały dawać lód do chłodzenia piwa w leżakowni.
I Wojna Światowa spowodowała kolejny zastój gospodarki. Wycofujący się w 1915 r. Rosjanie zniszczyli browar, a Niemcy, którzy wkroczyli po nich dokonali kolejnych dewastacji.
W okresie międzywojennym miejscowość znów próbowała się odbudować. Wybudowano Dom Ludowy mieszczący remizę strażacką i salę ze sceną do przedstawień amatorskich i zabaw. W 1927 roku powstał budynek siedmioklasowej szkoły powszechnej. W 1930 roku Sarnaki liczyły około 200 domów mieszkalnych i niemal 2 tysiące mieszkańców, z czego około 1400 było pochodzenia żydowskiego. Żydzi posiadali większość sklepów, zarządzali Spółdzielnią Spożywców. Tworzyli gminę wyznaniową, która utrzymywała dwie bożnice: drewnianą i murowaną. Poza rabinem mieli też swojego sołtysa, który reprezentował ich w samorządzie.
II wojna światowa i okupacja
II wojna światowa przyniosła miejscowości ogromne zniszczenia. W 1941 roku, pierwszego dnia wojny niemiecko-radzieckiej, Sarnaki zostały zbombardowane. Część Żydów zbiegła do Związku Radzieckiego. W spalonej części miejscowości Niemcy utworzyli getto (rejon ulic: 3 Maja, Szkolnej, Berka Joselewicza i Kolejowej), w którym stłoczyli łącznie ok. 1200 Żydów z Sarnak i okolicznych miejscowości. Likwidacja getta nastąpiła w maju 1942 roku. Osoby tam przetrzymywane wywieziono do gett w Łosicach i Mordach. Żydzi z Łosic zostali zamordowani 21 maja 1942 r., a z Mord – przewiezieni do niemieckich nazistowskich obozów zagłady Treblinka i Majdanek w listopadzie 1942 roku. Po likwidacji getta w Sarnakach funkcjonował jeszcze obóz pracy przymusowej, w którym przebywało około 80 młodych żydowskich robotników. W grudniu 1942 r. również i oni zostali zamordowani przez Niemców w Treblince. Po wyzwoleniu do Sarnak powróciła niewielka grupa ocalonych. W kolejnych latach większość z nich opuściła Polskę.
Akcja V-2
Wiosną 1944 roku Sarnaki zyskały międzynarodową sławę dzięki spektakularnej akcji wywiadu Armii Krajowej. Pod koniec wojny teren Sarnak i okolic stał się poligonem doświadczalnym dla niemieckich rakiet V-2. W szkole w Sarnakach stacjonował specjalny oddział określający miejsce upadku i ocenę skutków wybuchu oraz zbierający szczątki Wunderwaffe. Oddziałom AK udało się przejąć niewybuch rakiety V-2 i przesłać go przez Warszawę do Londynu, co umożliwiło rozpracowanie tej groźnej broni, którą Niemcy planowali użyć przeciwko stolicy Wielkiej Brytanii. 14 maja 1995 roku odsłonięto w Sarnakach pomnik upamiętniający tę bohaterską akcję.
Po wojnie browar przeszedł w ręce państwa. Zakład włączono w strukturę Warszawskich Zakładów Piwowarsko-Słodowniczych jako jedną z pięciu placówek produkcyjnych, stając się największym pracodawcą w Sarnakach. W 1958 r. pracowało tu 50 osób. Z kolei studnie głębinowe browaru pozwalały na doprowadzenie wody do wielu okolicznych domów. W połowie lat 60-ych w Sarnakach powstała przetwórnia owocowo-warzywna, która była faworyzowana przez dyrektorów a browar powoli szedł w zapomnienie. Ostatecznie zakład zamknięto w 1975 roku, a w 1992 roku przeszedł w ręce prywatne. Zabudowania zaczęły popadać w ruinę.
Zabytki i atrakcje turystyczne
Kościół św. Stanisława Biskupa i Męczennika
Najważniejszym zabytkiem miejscowości jest drewniany kościół wybudowany w 1816 roku z inicjatywy hrabiego Stanisława Ossolińskiego. Świątynia była wielokrotnie przerabiana i odnawiana. Posiada trzy klasycystyczne ołtarze z początków XIX wieku. W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła wznosi się murowana dzwonnica-brama (ok. 1820 r.) z trzema dzwonami. Teren przykościelny jest ogrodzony murem i podzielony na dwie części: południową i północną. W części południowej znajdują się:
- kościół
- trzy kapliczki z figurami Najświętszej Marii Panny, Chrystusa oraz św. Jana Nepomucena
- grota skalna z figurą NMP wkomponowana w ogrodzenie
- kamienny budynek dawnej kostnicy
- dwa zabytkowe nagrobki z początku XIX wieku
Obok budowli w 2012 roku rozpoczęto budowę nowego, ceglanego, neobarokowego kościoła z elementami renesansu wileńskiego pod tym samym wezwaniem. Świątynię ukończono w 2020 i została oddana do użytku w październiku tego samego roku.
Pierwszy kościół w Sarnakach, z ok. 1430 roku stał po przeciwnej stronie drogi asfaltowej, przy której znajduje się kościół dzisiaj.
Dwór w Sarnakach
W latach 1850-60 wybudowano dwór dla Podczaskich, ostatnich właścicieli Sarnak i dóbr Klimczyce. Dwór dzieliła od prywatnego miasta rzeka Sarenka. Budynek obecnie stanowi siedzibę Nadleśnictwa.
Współczesne Sarnaki
Dzisiejsze Sarnaki przypominają układem ulic, z centralnie położonym skwerem, małe miasteczko. Miejscowość jest siedzibą Urzędu Gminy. Gmina ma charakter wiejski i obejmuje 32 sołectw, gdzie większość mieszkańców trudni się rolnictwem. Miejsce to wyróżnia się pięknymi walorami przyrodniczymi. Położenie nad rzeką Bug, w obszarze Parku Krajobrazowego „Podlaski Przełom Bugu”, przyciąga licznych turystów. W 2021 roku wieś Sarnaki liczyła 984 mieszkańców. W latach 1998-2021 liczba mieszkańców wzrosła o niecały 1 proc.
Źródła:
- Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Tom VI; Część III Podlasie; opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego; Warszawa 1910;
- Rocznik Ziemi Sarnackiej; Tom II i III; pod red. Rafał Dydycz; Sarnaki 2019/2020;
- sztetl.org.pl;
- sarnaki.pl;
- Józef i Maria Szummer z domu Szulc: Browar w Sarnakach – Historia; Janusz Wiktor Nowosielski, Rafał Zubkowicz; Tygodnik Siedlecki.
Dodaj komentarz na Facebooku