Łężany – wieś położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, na południowym brzegu Jeziora Legińskiego.
Początki wsi i pochodzenie nazwy
Pierwsze pisemne informacje na temat wsi pochodzą z I poł. XIV wieku. Jej nazwa pochodzi najprawdopodobniej z języka staropruskiego i ewoluowała przez wieki, od Newe Lusien, po Klein Losian, czy Gross Loszainen (głównie na mapach). Warmiacy najczęściej używali nazwy Luzjany. Od 1936 r. wieś nosiła nazwę Loßainen, a po II wojnie światowej Łężany.
Na początku XVI wieku właścicielami majątku byli: szlachcic Bartłomiej von Kessen, Bregovius Borke i Thomas Entel. Przez kolejne stulecia wieś przechodziła z rąk do rąk, należąc do rozmaitych pruskich, a później niemieckich rodów szlacheckich.
Ród Fischerów i rozwój majątku
W 1872 roku dobra łężańskie zostały nabyte przez rodzinę Fischerów za 88 000 talarów. Po śmierci Gustava Fischera w 1885 r., majątkiem zarządzała jego żona Sophie. Zredukowała hodowlę owiec i zainwestowała w stado krów, tworząc z okolicznymi mieszkańcami reszelską spółdzielnię mleczarską. W 1898 r. kupiła ziemię w Plenowie, z zamiarem wybudowania tam cegielni. W 1901 roku niemal całe Łężany spłonęły. Odbudowa trwała kilka lat.
W 1904 wybudowano we wsi nową szkołę, w kolejnych latach stajnie, domy mieszkalne, szklarnie i dom gminny. Wiosną 1909 rozpoczęto budowę pałacu według projektu Reinholda Fischera (syna Gustava Fischera). Pałac posiadał 27 pokoi, 3 łazienki, kuchnię, salę balową, jadalną, dzienną, bibliotekę i pomieszczenia gospodarcze. A w 1919 roku do majątku zawitała elektryczność. Wokół pałacu utworzono park i ogrody. Pałac ten do dziś stanowi jedną z najpiękniejszych rezydencji Warmii i Mazur.
W 1910 roku Reinhold Fischer oraz jego matka Sophie otrzymali z nadania Cesarza Wilhelma II tytuł szlachecki. Od tego nadania cała rodzina przyjęła nazwisko von Fischer-Loßainen Podczas I wojny światowej majątek nie ucierpiał. Po wkroczeniu Rosjan 6 sierpnia 1914 doszło w majątku do kilku kradzieży oraz zabójstw cywili. Zarekwirowano wszystkie konie i pozostały inwentarz na potrzeby armii. Mieszkańcy schronili się pobliskich lasach i na wyspie.
Okres międzywojenny i II wojna światowa
W 1934 roku zmarła Sophie von Fischer-Loßainen, a sześć lat później jej syn. W 1933 roku Łężany liczyły 360 mieszkańców, a w 1939 roku – 358.
W styczniu 1945 r., gdy Armia Czerwona zajęła Łężany właścicielem majątku była Nora von Fischer-Loßainen wdowa po Reinholdzie (jego druga żona). 29 stycznia uciekła z majątku wraz dziećmi admirała z pierwszego małżeństwa. Kilka dni później popełniła samobójstwo. Przed wkroczeniem do Łężan, Rosjanie splądrowali i spalili dwór w Leginach. Sztab czerwonoarmistów ulokował się w łężańskim pałacu, a majątek był użytkowany przez wojsko.
Losy majątku po 1945 roku
Po II wojnie światowej powstało tu państwowe gospodarstwo rolne, a stary pałac przejął w użytkowanie Fundusz Wczasów Pracowniczych, a w 1957 r. przejęła go Wyższa Szkoła Rolnicza w Olsztynie, przekształcona później w Akademię Rolniczo-Techniczną. Przejęte obiekty były w większości zniszczone i zaniedbane, a osiągane tu dotąd efekty produkcyjne – znikome.
Dzięki staraniom ówczesnego prorektora Wyższej Szkoły Rolniczej, prof. dr. Dominika Wanica przejęto od Funduszu Wczasów Pracowniczych pałac i poddano go gruntownemu remontowi. Wybudowano nowe budynki mieszkalne dla pracowników oraz pomieszczenia gospodarskie. Początkowo Rolniczy Zakład Doświadczalny w Łężanach przeznaczono głównie dla studentów olsztyńskiej uczelni, którzy już w latach pięćdziesiątych odbywali tu coroczne praktyki wakacyjne i dyplomowe.
Mieściły się tu także sale wykładowe i seminaryjne wykorzystywane na konferencje, kursy i narady. W części pałacu były pracownie naukowe i laboratoria. Głównym zadaniem zakładu w Łężanach były doświadczenia zootechniczne prowadzone w zakresie zoohigieny, weterynarii i żywienia, a także łowiectwo i hodowla bażantów.
W latach 90. majątek w Łężanach dzierżawił poseł z ramienia SLD Tadeusz Matyjek. W 2003 r. pałac wraz gospodarstwami powrócił pod opiekę Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Na terenie dawnego majątku UWM prowadzi Stację Badawczo-Dydaktyczną o powierzchni ponad 2 800 ha.
W pałacu prowadzona jest działalność akademicka: wykłady, warsztaty i konferencje UWM. Istnieje także możliwość zwiedzania pałacu z przewodnikiem oraz organizacja ślubów, bankietów i plenery fotograficzne.
Mauzoleum rodziny Fischerów
W rozległym parku znajduje się również dawne mauzoleum rodziny Fischerów. W mauzoleum ostatnim pochowanym z rodu był Reinhold von Fischer. Jego metalowa trumna stanęła obok trumny jego pierwszej żony. Według krążących opowieści, w dniu pogrzebu Reinholda w pobliskim jeziorze zatopiony miał być jego admiralski jacht. Córka Fischera zmarła w 1958 r., a syn Reinhold-junior zmarł nie pozostawiając potomka w 1991 r. Obecnie mauzoleum pełni funkcję kaplicy na potrzeby mieszkańców.
Współczesność
Obecnie Łężany są największą wsią gminy Reszel, zamieszkiwaną przez ok. 257 osób według danych z 2021 roku. W populacji występuje przewaga kobiet, a liczba mieszkańców przez ostatnie lata stopniowo się zmniejsza, podobnie jak w innych wsiach regionu. Wieś aktywnie podtrzymuje tradycje lokalne: w 2010 roku zorganizowano festyn z okazji 650-lecia Łężan, podczas którego mieszkańcy i goście spotkali się na scenach, w świetlicy i wspólnych zabawach. Ponadto organizowany jest konkurs fotograficzny „Łężany w obiektywie”, angażujący mieszkańców do uwieczniania piękna ich wsi.
Przyroda, turystyka i ciekawostki
Wieś otaczają jeziora Legińskie i Widryńskie, lasy i wzgórza. Jezioro Legińskie ma ok. 230 ha i głębokość 37 m. Układ wsi, pałac i folwark są wpisane do rejestru wartości historycznych gminy Reszel. W parku pałacowym rośnie pomnikowy dąb, mający ponad 200 lat, a według miejscowych legend pałacu strzeże duchu bibliotekarza rodu Fischerów.
Pałac udostępniany jest zwiedzającym podczas Nocy Muzeów i innych wydarzeń. Łężany były również planem filmowym dla polskiej adaptacji powieści „Kamerdyner”. Organizowane są koncerty, spotkania z przewodnikami, a coraz większe zainteresowanie budzi lokalna historia i otaczający krajobraz.
Źródła:
- Kętrzyn. Z dziejów miasta i okolic; Komitet red. pod przewod. Andrzeja Wakara, Olsztyn 1978;
- lezany.uwm.edu.pl;
- ostpreussen.net;
- reszel.pl;
- Maciej Hołdyński „Dzieje Łężan”
Dodaj komentarz na Facebooku