Zagrzewo – wieś z pałacem rodziny Franckensteina

Zagrzewo położone jest w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nidzickim.

Wieś założona na 40 łanach istniała już w XIV wieku. Jej niemiecka nazwa to Sagsau, choć w dokumentach funkcjonowała też jako Sagsse i Sagsche. W 1412 roku osada miała ponieść straty od wojsk polskich. Sołtys zagrzewski miał stracić 7 koni, mieszkańcy: Mikołaj 1 konia, Marcin 2 woły, Michał i Tomasz po 2 konie.

W 1483 r. Marcin Truchses, mistrz zakonu krzyżackiego, nadał Mikołajowi Drużbicowi (Drauschwitz) wieś Zagrzewo z 40 włókami na prawie magdeburskim (najbardziej rozpowszechniony w Polsce wariant prawa niemieckiego). Cztery włóki były sołeckie. Drużbic otrzymał zgodę na połowy ryb w jeziorze Sienno na potrzeby własne oraz zobowiązany został do jednej służby wojskowej na koniu i w pancerzu według krajowego zwyczaju.

W 1537 r. właścicielem wsi został Jakub z Zagrzewia. On również służyć miał według przywileju z r. 1483. Dannicy zagrzewscy składać się mieli w 1600 roku z samych Polaków. Następnie w 1614 r. sekretarz królewski Stefan Zadorski kupił w Zagrzewiu 15 włók. A w 1632 r ks. Jerzy Wilhelm nadał Bartłomiejowi Miecznikowskiemu, podkomorzemu ziemi płockiej, 20 włók. W drugiej połowie XVII wieku miejscowość zamieszkiwali Czapkowscy i Radzymińscy. W kolejnych latach często zmieniali się właściciele dóbr zagrzewskich. Pojawiają się nazwiska: Skudański, Małachowski, Nowowieski, Piegłowski, czy też Młodzianowski.

Neobarokowy pałac Franckensteina

W 1818 roku wieś zamieszkiwało 67 osób, a w 1871 liczyła 192 mieszkańców, w tym 142 ewangelików i 50 katolików. W drugiej połowie XIX wieku do majątku należało 2980 morgów ziemi. Jego ostatnimi właścicielami była rodzina Franckenstein, która nabyła majątek w 1903 r. Dwa lata później zbudowano pałac w stylu neobarokowym, który zachował się do dziś. Okalał go park zaprojektowany przez Ernesta Larassa, syna Johanna Larassa, który stworzył wiele założeń pałacowo-parkowych i dworsko-parkowych w 2 poł. XIX w. na terenie ówczesnych Prus.

Otto Franckenstein sukcesywnie rozbudowywał folwark. Majątek liczył 830 hektarów. W 1920 roku właściciel wybudował gorzelnię. Przerabiała ona około 25 000 cetnarów ziemniaków (cetnar to jednostka masy wynosząca ok. 50 kg).

Franckenstein zmarł w październiku 1922 roku. Kontrolę nad majątkiem przejęła żona Margarethe Franckenstein. W 1928 roku zmarł najstarszy syn rodu – Horst, a podczas II wojny światowej kolejni dwaj synowie. Jeden z nich w 1945 roku zamordowany został przez NKWD. Wojnę przeżyła jedynie córka Ewa.

Po wojnie majątek przeszedł w ręce państwa. Od 1949 do 1994 roku funkcjonowało tu Państwowe Gospodarstwo Rolne. Obecnie zespół dworsko – folwarczny stanowi własność prywatną. Z dawnego majątku przetrwał dwór z 1905 roku oraz budynki folwarczne: magazyny z 1840 i 1920 , gorzelnia z 1920, obora z 1917, obora z 1920, kuźnia z 1880, chlewnie z 1907 i 1920, stajnia z 1890, dwojaki i czworak z końca XIX wieku, a także brama do parku z ogrodzeniem z drugiej połowy XIX w.

Plebiscyt na Warmii i Mazurach

Podczas plebiscytu w 1920 roku, gdzie ludność zamieszkująca Warmię, Mazury i Powiśle miała zdecydować o przyłączeniu tych ziem do nowo powstałego państwa polskiego lub o pozostawieniu ich w granicach Prus, 13 mieszkańców Zagrzewa głosowało na Polskę. W 1939 roku miejscowość liczyła 246 mieszkańców.

Znaleziska z okresu Wielkiej Wojny

W pobliżu wsi wśród drzew znajdują się szczątki cmentarza ewangelickiego z 2 poł. XIX wieku, z kwaterą wojenną z czasów I wojny światowej. Pochowano na niej 26 żołnierzy armii rosyjskiej biorących udział w bitwie pod Tannenbergiem.

W 2017 r. na polu koło Zagrzewa odkryto 4 pociski o długości 0,5 m, które zapakowane były w kasetce transportowej. W trakcie dalszych prac odnaleziono jeszcze 32 takich pocisków. Przedmioty te pochodzić miały z okresu I wojny światowej.

W 2021 roku miejscowość liczyła 352 mieszkańców. W latach 1998-2021 liczba mieszkańców zmalała o blisko 17 proc. Funkcjonuje tu filia parafii Kanigowo. Działa też świetlica. W miejscowości organizowane są rajdy, festyny i inne uroczystości inicjowane mieszkańców wsi.

Źródła:

• Nidzica. Z dziejów miasta i okolic; Praca zbiorowa; Olsztyn 1976;
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIV;
• O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich; Wojciech Kętrzyński; 1882 r. Lwów; Zakład Nar. im. Ossolińskich;
• Kreisgemeinschaft Neidenburg, neidenburg.de;
• Gminna ewidencja zabytków – wykaz obiektów zabytkowych – Gmina Nidzica;
• nidzica.policja.gov.pl