Wiżajny – wieś położona w województwie podlaskim, na pojezierzu wschodniosuwalskim, niedaleko granicy z Litwą, pomiędzy jeziorami Wistuć i Wiżajny.
Prawdopodobnie nazwa miejscowości pochodzi od litewskiego słowa „weżys”, co oznacza raki. Według legendy w XIV wieku istniała tu karczma, a jej popisowym daniem były raki.
Historia wsi
Pierwsze informacje na temat okolicy dzisiejszych Wiżajn pochodzą z 1549 r. Przed tym rokiem Bona dokonała nadania okolic Wiżajn na rzecz bojara Piotra Łysego. Wkrótce teren zaczęto kolonizować. Z nowo założonych wsi królewskich utworzono odrębne starostwo, którego ośrodkiem stały się Wiżajny. Na obszarze dzisiejszej miejscowości powstał dwór i osada o charakterze wiejskim, a w drugim etapie miasto. O istnieniu dworu na wzgórzu potwierdza wzmianka z inwentarza starostwa wiżańskiego z 1665r. Wiżajny zostały wytyczone na południowym stoku wzgórza między dworem a traktem. Ośrodkiem był prostokątny rynek o bardzo znacznym nachyleniu powierzchni. W północno-zachodniej części stanął kościół. W 1642 r. w Wiżajnach mieszkało około 200 gospodarzy. Wójtem był Jan Żelazko.
Wiżajny miastem
Prawdopodobnie prawa miejskie nadano Wiżajnom pod koniec XVI wieku. Potwierdzenia praw miejskich dokonał król Jan III Sobieski w 1693 r. W tym czasie stworzono tu siedzibę starostwa wiżajneńskiego. Dwór starościński znajdował się przy rynku. Pierwszym starostą był Krzysztof Radziwiłł, hetman wielki litewski. Po nim był jego syn Janusz, a następnie wdowa po Januszu, Maria. Spośród starostów wiżajńskich szczególnie złą sławą okrył się Józef Strutyński, sprawujący ten urząd od 1741 roku, słynący z porywczości i okrucieństwa. Nawet po stu latach wśród okolicznych mieszkańców krążyły opowieści o jego sadystycznym zachowaniu względem Żyda, którego za chciwość kazał wytarzać w smole, czy też o zastrzelonej przez niego Cygance za naśladowanie kukułki. Źródło: „Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte.” Połujański Aleksander, 1859r.
Podczas wojen polsko – szwedzkich Wiżajny zostały zniszczone. Odbudowano je, a główny czas swej świetności doświadczały w XVII-XVIII wieku. W 1792 r. na podstawie konstytucji sejmowej „Miasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej” Wiżajny otrzymały przywilej. Dokument ten zatwierdzał dawne przywileje miasta, a także wprowadził nowe postanowienia. Przewidywał podjęcie inwestycji budowlanych w postaci budowy ratusza, jatek, kramnic i cegielni publicznej. Wiżajny otrzymały wówczas herb przedstawiający wizerunek orła białego w czerwonym polu, złotym pasem przepasanego. Źródło: Z przeszłości miasteczek zachodniego pogranicza Suwalszczyzny, Wędzik, Andrzej 1976r.
Okres międzywojenny
W 1800 roku liczyły 685 mieszkańców, a pod koniec XIX stulecia około 2300. Niestety w 1870 roku utraciły prawa miejskie. W latach 1915 – 1919 nastąpił wzrost liczby mieszkańców pochodzenia niemieckiego. Po I wojnie światowej w Wiżajnach będących siedzibą gminy spadła liczba ludności, w 1921 roku mieszkało 1396 osób utrzymujących się głównie z rolnictwa. W 1919 roku powstał Sąd Pokoju rozpatrujący sprawy cywilne i karne I instancji.
Okres międzywojenny to ogromna aktywność społeczna i kulturalna mieszkańców Wiżajn. Powstała nowa szkoła, w której działały liczne organizacje uczniowskie: Polska Macierz Szkolna, Polski Czerwony Krzyż, Związek Harcerstwa Polskiego. Na terenie Wiżajn działała wojskowa organizacja „Strzelec”, która szkoliła wielu młodych mężczyzn walczących później w kampanii wrześniowej. Działały w Wiżajnach stowarzyszenia rolnicze, powstało kilka zakładów produkcyjnych i usługowych.
„Wiżajny lat trzydziestych XX wieku to niewielka mieścina, a właściwie wieś gminna, która prawa miejskie utraciła 60 lat wcześniej. Kiedy rodził się Zygmunt Loppe, wokół niegdyś miejskiego rynku stały niedaleko siebie kościół katolicki, świątynia ewangelicka i żydowska synagoga, a plac wypełniał gwar w języku jidysz, niemieckim, polskim i litewskim. Większość mieszkańców znała też język rosyjski, bo do 1918 roku był to oficjalny język urzędowy. Ludność której większość przed drugą wojną światową stanowili Żydzi i Niemcy, w dalszej kolejności Polacy i Litwini, nie była zbyt zamożna, zajmowała się głównie uprawą ziemi i drobnym handlem. Zygmunt Loppe nie pamięta takich Wiżajn, zna je tylko z opowiadań rodziców i dziadków, bo historia września 1939r. Na zawsze rozdzieliła go z tym miejscem i zmieniła los większości mieszkańców tej przygranicznej mieściny.” Źródło: "Siegmunt Loppe urodzony w Wiżajnach", Teresa Świerubska.
II wojna światowa
Okres drugiej wojny światowej przyniósł zagładę wiżańskim Żydom, wywózki ludności polskiej do obozów, przymusowych prac, a także grupowe egzekucje. Aresztowano ok. 100 mieszkańców Wiżajn i okolic, a ponad 70 osób zostało zamordowanych. Część mieszkańców niemieckiego pochodzenia prowadziła wywiad na rzecz III Rzeszy we współpracy ze szpiegowskim ośrodkiem dyspozycyjnym Żytkiejmach. Przed wojną ulokowano tam niemiecki ośrodek szkolenia dywersantów i agentów hitlerowskich dowodzony przez SS Hauptsturmführera Hermana Dylbę. W Żytkiejmach działała również komórka Urzędu Kolonizacyjnego (Volksdeutsche Mittelstelle), której zadaniem było dbanie o interesy volksdeutschów mieszkających poza granicami Rzeszy.
W 1939 roku działał w Wiżajnach obóz karny. Aresztowani nie posiadali dostępu do urządzeń sanitarnych oraz do opieki medycznej. Pracowali przez 12 godzin przy budowie drogi Wiżajny – Żytkiejmy. W październiku 1939 roku dokonano w Wiżajnach aresztowań księży: proboszcza ks. Stanisława Maciątka oraz jego wikariusza ks. Stanisława Wierzbickiego, a w kolejnych dniach sióstr felicjanek. Przyczyną aresztowania ks. Maciątka był donos mieszkańca Wiżajn niemieckiego pochodzenia.
„Ksiądz Maciątek jeszcze przed wojną znany był w okolicy z tego, i że jawnie i w sposób bezpośredni wypowiadał się o Niemcach i ich przywódcy Adolfie Hitlerze. Porównywał faszystów do barbarzyńców. Widział wielkie zagrożenie w tworzących się bojówkach na terenie Wiżajn. Kierował petycje do władz, aby podjęły stanowcze działania zmierzające do ich zlikwidowania. Teraz przyszło mu zapłacić za płomienny patriotyzm” Źródło: Dzieje Wiżajn” A. Jaśkiewicz
Wyzwolenie Wiżajn spod okupacji hitlerowskiej nastąpiło w październiku 1944r. Po wojnie przez kilka lat w Wiżajnach miały miejsce zamieszki. Nowa władza aresztowała byłych żołnierzy AK i partyzantów WiN. W odwecie w Wiżajnach zaatakowany został posterunek MO.
Wiżajny kilkakrotnie niszczone były przez pożary. W 1937r. spłonęło ok. 10 zabudowań. W 1963r. zniszczonych zostało 21 budynków (w tym część zabytkowych), zginęły też dwie osoby. A w 1976r. pożar trawił Dom Ludowy.
Współcześnie
W Wiżajnach zachował się siedemnastowieczny zabytkowy układ przestrzenny z rynkiem górnym i dolnym oraz wylotowymi ulicami. Najcenniejszym zabytkiem jest murowany kościół parafialny pod wezwaniem św. Teresy z Avila, z 1825r. Wewnątrz można zobaczyć ołtarz główny z połowy XVIII w. Posiada on ozdobne motywy roślinne, aniołki, gzymsy, złocenia i bogato rzeźbione głowice kolumienek. Znajduje się tam obraz Chrystusa ukrzyżowanego na płótnie w stylu klasycystycznym z XIX w. oraz obraz Matki Bożej Ostrobramskiej. Obok kościoła stoi zabytkowa drewniana dzwonnica z 1862r.
Cmentarz żydowski w Wiżajnach znajdował się przy obecnej ul. Wierzbołowoskiej. Cmentarz powstał w drugiej połowie XVII w. lub w XIX w. Obiekt uległ dewastacji podczas drugiej wojny światowej. Niemcy urządzili na nim plac ćwiczeń. Część macew prawdopodobnie wykorzystali do utwardzania drogi Wiżajny – Żytkiejmy. Po wojnie cmentarz uległ kolejnym zniszczeniom. Obecnie na terenie nekropolii, na której nie zachowały się żadne nagrobki, mieści się stadion sportowy.
Wiżajny uchodzą za polski biegun zimna. Odnotowuje się tu najniższe roczne, średnie temperatury (poza terenem górskim). Podczas zimy stulecia w latach 1978-1979, temperatura spadł tu do -40º, a zaspy na drogach sięgały kilku metrów wysokości.
Wiżajny słyną również z produkcji sera podpuszczkowego. Tradycja wyrabiania serów w Wiżajnach sięga XIX wieku. Produkowany tu ser w 2005 r. został wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych. Pieczę nad wytwarzaniem serów sprawuje Stowarzyszenie „Macierzanka” skupiające gospodynie z tego terenu.
Miejscowość leży na pagórkowatym przesmyku pomiędzy jeziorami Wiżajny i Wistuć, w pobliżu Gór Sudawskich oraz najwyższego wzniesienia na Suwalszczyźnie – Góry Rowelskiej (298 m. n.p.m.). Dzięki walorom przyrodniczym miejscowość stała się atrakcją turystyczną.
Wybierając się do Wiżajn warto zatrzymać się gospodarstwie „Domki Wiżajny” przy ul. Sejnieńskiej, które prowadzi ogromnie serdeczna i otwarta pani Alicja, o ogromnej wiedzy na temat regionu. Gospodarstwo położone jest przy jeziorze. W ofercie otrzymamy piękny ogród, wiatę ogniskową i przede wszystkim ciepłe, klimatyczne wnętrza domków oddające charakter właścicielki.
Dodaj komentarz na Facebooku