Topiło – leśna osada z kolejką wąskotorową.

Topiło – mała osada położona w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, nad rzeką Pereble, w pobliżu granicy z Białorusią.

Nazwa Topiło kojarzyć się może ze słowiańską mitologią, jednak jej znaczenie jest bardziej trywialne. Wywodzi się bowiem od moczarów, w których topiło się wypasane w pobliżu bydło.

Historia wsi

Miejscowość powstała jako jedna z wielu osad pracowników leśnych w Puszczy Białowieskiej. Przy osadzie funkcjonowały kolonie o nazwach Czternasty, Gdańsk, Majdan, gdzie pracownicy otrzymywali żelazo z rudy darniowej. Podczas I wojny światowej Niemcy uruchomili w puszczy kolejkę wąskotorową, w tym w Topile, którą przewożono ścięte drewno. Do pracy przy budowie kolejki zaangażowani zostali rosyjscy i francuscy jeńcy oraz miejscowa ludność. Również po wojnie wieś zamieszkiwali pracownicy leśni zajmujący się wycinką drewna.

W 1932r. robotnicy Lasów Państwowych rozpoczęli strajk. Żądali polepszenia warunków pracy i wzrostu płacy. Pierwsi zastrajkowali robotnicy Czerlonki. W kolejnych dniach strajk objął inne leśne osady, w tym Topiło. Aby zakończyć trwający strajk administracja leśna zorganizowała ruch łamistrajkowy, wykorzystując do tego miejscowych chłopów. Do starć strajkujących robotników z łamistrajkami doszło w rejonie Topiła. Opowiada o nich Stanisław Czarnecki w książce Borysa Nikituka „Z dziejów Hajnówki i jej okolic”.

„Sprowadzono 26 pił tj. 52 zdrowych i silnych mężczyzn. Dano im wyższą stawkę i przydzielono odpowiednią ilość alkoholu. Przy nich przez cały czas obecny był leśniczy, gajowy i policjant. Rozpoczęli pracą w rejonie Topiło. Zostaliśmy o tym poinformowani. Nad tym obradował nasz komitet strajkowy i zdecydowaliśmy powiadomić robotników Bud i Nowego Gdańska, że w nocy o godz. 3 zbierzemy się w miejscu pracy łamistrajków, okrążymy ich i będziemy starać się przekonać, że postępują niesłużenie, powinni opuścić las, ponieważ ich praca godzi w akcję strajkową. 
Zastrzegliśmy, że nie będziemy stosować siły fizycznej wobec łamistrajków. Ledwo zaczęło świtać byliśmy już na miejscu. Zbliżających się robotników zauważył leśniczy, który ze strachu oddał strzał z krótkiej broni, a potem ile sił zaczął uciekać. Kiedy zbliżyliśmy się do pracujących na czoło wyszedł robotnik Bolesław Celej i przemówił: Może przestaniecie pracować, przecież wiecie, że robotnicy puszczy pracują za grosze i nie chcąc się z tym pogodzić rozpoczęli strajk. Nie zdążył dokończyć zdania gdy jeden z podchmielonych łamistrajków chwycił za pilę i ostrzem uderzył go w szyję. Na szczęście napadnięty miał wysoki kołnierz kożucha, skaleczenie było niegroźne. Wówczas rozpoczęła się walka. Rozpędziliśmy ich. Narzędzia i pozostawione ubrania zostały całkowicie zniszczone.”

W 1933 roku utworzono w miejscowości zbiornik wodny o powierzchni około 20 ha, do magazynowania wyciętego drewna. Po II wojnie światowej zbiornik stał się własnością Hajnowskiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego i do lat 60. nadal wykorzystywany był do przechowywania drewna. Gdy transport samochodowy rozwinął się na tyle, by zastąpić kolej zrezygnowano z długotrwałego składowania surowca. Dziś zbiorniki stanowi ostoję wielu gatunków ptaków. A bogactwo flory i fauny tego miejsca sprawiają wrażenie naturalnego akwenu w środku puszczy. Również kolejka wąskotorowa pełni obecnie rolę wyłącznie rekreacyjną. Ostatecznie transportu drewna kolejką zaprzestano w 1991 r.

Bitwa w Topile

W miejscowości znajduje się mogiła dwóch partyzantów 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej. Zginęli oni podczas bitwy z NKWD, która miała miejsce 28 maja 1945 r., w osadzie Topiło – Czternasty.

„Wieczorem 27 maja 1945r. szwadron por. Zygmunta Błażejewicza „Zygmunta” dotarł do Topiła od strony Bud. Piętnastu żołnierzy zostało zakwaterowanych w gajówce w tym zastępca dowódcy szwadronu – plutonowy Lucjan Minkiewicz “Wiktor“. W grupie kpr. Janusza Rybickiego „Kukułki” była tzw. drużyna Białoruska z dowódcą „Jastrzębiem“. Sowieci dowiedzieli się od swoich agentów, że w Puszczy Białowieskiej w rejonie Topiła rozlokował się oddział partyzantów. Wysłali z Bielska Podlaskiego grupę operacyjną NKWD. Rankiem 28 maja 1945 r. nastąpił atak na gajówkę. W trakcie bitwy zginęli kpr. pseudonim „Julek” i dowódca pseudonim „Jastrząb”.” Źródło: Bożena Niemiec, drohiczynska.pl

Współcześnie

Obecnie miejscowość ma charakter typowo turystyczny. Przy zbiorniku powstały tereny rekreacji z wiatami i miejscami ogniskowymi, parkingami oraz siłownią. Sam akwen stał się ulubionym miejscem wędkarzy. Kolejka kursuje na zamówienie z Hajnówki do Topiła, w sezonie letnim zgodnie z harmonogramem.

Podczas godzinnego postoju kolejki można przejść się ścieżką edukacyjną leśnych osobliwości, gdzie umieszczono 12 przystanków z tablicami informacyjnymi np. „leśna rodzina”, „co dzieje się w kupie chrustu?”. Prezentowane są także procesy zachodzące w ekosystemach leśnych, niektóre grupy zwierząt i ich nisze ekologiczne. Podczas spaceru po Topile zwiedzić można także mikroskansen kolejki leśnej składający się z lokomotywy i kilku wagoników.

Przez wieś przebiega żółty szlak Białowieża – Topiło (19km). Biegnie on głównymi drogami puszczańskimi przez rezerwaty: „Podcerkwa”, „Berezowo”, „Olszanka Myśliszcze”, „Michnówka”. Przy Topile przebiega również niebieski szlak „Śladami Powstania Styczniowego” (31 km). Biegnie obrzeżami Puszczy do wsi Orzeszkowo, gdzie znajduje się pomnik powstańców rozstrzelanych w 1863 r. Dalej szlak biegnie przy rezerwacie „Głęboki Kąt” i kończy się w Hajnówce.

Rozporządzeniem Prezydenta RP, 2 września 2021 r. miejscowość znalazła się w obszarze stanu wyjątkowego. Następnie rozporządzeniem ministra spraw wewnętrznych i administracji z 30 listopada 2021 r. znajdowała się w strefie czasowego zakazu przebywania do 30 czerwca 2022 r.