Na przeciwległych brzegach jeziora Czorsztyńskiego położone są średniowieczne zamki w Czorsztynie i w Niedzicy-Zamek. Dawnej zamki te strzegły granicy polsko–węgierskiej. Z tym że niedzicki zamek strzegł granicy Królestwa Węgierskiego oraz biegnącego tu traktu handlowego, czorsztyński zaś Królestwa Polskiego. Dziś obie warownie są jednymi z największych atrakcji turystycznych w Małopolsce.
I. Czorsztyn
„ Jedno z miejsc najinteresowniejszych w dziejach Polski, pomnik czasów Kazimierza Wielkiego, mieszkanie Czarnego Zawiszy, a dziś rozsypujący się kościotrup, Czorsztyn!…” Dziennik podróży do Tatrów, Seweryn Goszczyński.
Wieś Czorsztyn leży około 30 km od Nowego Targu. Stara część wsi znajduje się na dnie Jeziora Czorsztyńskiego. Początki Czorsztyna sięgają XIII wieku, podobnie jak większość wsi leżących u podnóża Pienin. W 1280 r. księżna Kinga, jako właścicielka ziemi sądeckiej, ufundowała klasztor klarysek w Starym Sączu. Z inicjatywy klasztoru rozpoczęto kolonizację polskiej części Pienin. Aby zapewnić mieszkańcom spokojne funkcjonowanie, wzniesiono zamek nazywany wówczas Wroninem. Jego fundatorem była księżna Kinga. Wkrótce warownię przejął Kazimierz Wielki. Zamek przebudowano, a jego nazwę zmieniono na Czorsztyn.
Warownia stała się siedzibą starostów czorsztyńskich, w tym Zawiszy Czarnego. Na zamku bywali także Władysław Jagiełło, Ludwik Andegaweński, Jadwiga Andegaweńska, Władysław Warneńczyk. Podczas wojny szwedzkiej, we wrześniu 1665 r. schronił się w czorsztyńskim zamku Jan Kazimierz, którego oczekiwał hrabia Jerzy Lubomirski, marszałek wielki koronny. Znaczną przebudowę i modernizację zamku przeprowadził w latach 1629–1643 starosta Jan Baranowski herbu Jastrzębiec.
Dewastacja zamku
Upadek zamku rozpoczął się od dewastacji w czasie walk o tron pomiędzy Augustem II Sasem i Stanisławem Leszczyńskim. „Czorsztyn był widownią łupiestwa, zniszczenia i niezliczonych krzywd, zrządzonych przez wojska obce i własne”. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I
Według lustracji z r. 1616, zamek w tym czasie był w dobrym stanie, z kolei jak podaje lustracja z r. 1765 „znaleziono zamek czorsztyński dosyć obszerny, lecz dużo spustoszony i na którego naprawę znacznego nakładu trzeba”. W 1769 roku schronienia w zamku szukali konfederaci barscy. W czasie I rozbioru Polski Czorsztyn należał do Cesarstwa Austrii. Upadek zamku przyspieszył także pożar w 1790 r. Od uderzenia pioruna spłonął dach zamku. Do jego dewastacji dodatkowo przyczynili się okoliczni chłopi, którzy po kryjomu burzyli mury. Zamek przestał pełnić funkcję rezydencji tenutariuszy czorsztyńskich. Ostatnim był Józef Makary Potocki herbu Pilawa.
Ostatni właściciela Czorsztyna
W 1819 roku dobra czorsztyńskie wraz z ruinami zamku zakupił od władz Austrii, Jan Maksymilian Drohojowski. Rodzina Drohojowskich zarządzała majątkiem do 1945 r.
W 1862 roku pod Zamkową Skałą w Czorsztynie wybudowano dwór, który miał pełnić rolę rezydencji rodziny Drohojowskich. Budynek zaprojektował popularny w tym czasie w Galicji architekt, Feliks Księżarski, twórca m.in. kościoła w Chochołowie i Starych Łazienek Mineralnych w Krynicy. Przed 1900 r. Stanisław Drohojowski uporządkował wnętrze zamku, odsłaniając m.in. piwnice na zamku górnym i zabezpieczył mury grożące zawaleniem.
Na przełomie XVIII i XIX w. z inicjatywy właściciela majątku na niewielkim pagórku naprzeciw skały zamkowej wzniesiono dworski pawilon gospodarczy, który miał kształt małej rotundy. Drohojowscy urządzili w nim małe muzeum ze zbiorami pochodzącymi z zamku. W 1930 r. właściciele Czorsztyna zdecydowali, że budynek zmieni przeznaczenie i utworzyli w nim kaplicę, która przez lata służyła lokalnej społeczności. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku odbywały się tutaj uroczyste nabożeństwa żałobne ku czci flisaków, którzy utonęli w Dunajcu. Zauważając rosnące zainteresowanie turystów Pieninami i Czorsztynem, Drohojowscy rozpoczęli inwestycje zmierzające do utworzenia ośrodka letniskowego, głównie w Nadzamczu, czyli części znajdującej się dziś nad wodą. Jednak wybuch wojen wstrzymał ich realizację.
Zagłada mieszkańców wsi
Według ewidencji ludności z 1941 przed II wojną światową w Czorsztynie mieszkało 145 Polaków i cztery rodziny żydowskie: Sperlinga, Gasnerów, Galoty i Hermana. Wszyscy zginęli podczas zagłady w 1942r. Sperling Maurycy był właścicielem gospody „U Sperlinga” w Czorsztynie.
„Część osób została włączona do pochodu Żydów pędzonych ze Szczawnicy i Krościenka do Nowego Targu, skąd zostali wywiezieni transportem kolejowym zapewne do Auschwitz, gdyż tam zginęła żona Gasnera z czworgiem dzieci. Jej mąż został zastrzelony i pochowany w Czorsztynie. Tak również zginął Maurycy Sperling, ale dopiero w 1943 roku był bowiem wykorzystywany przez Niemców jako tłumacz”. Źródło: „Czorsztyn był i jest” Stanisław Kostka Michalczuk.
Również mieszańcy polskiego pochodzenia dotkliwie odczuli niemiecką okupację. Wielu z nich zostało wywiezionych na roboty do Niemiec, zlikwidowano czorsztyńskich działaczy AK, kilka osób zostało wywiezionych i zginęło w obozach koncentracyjnych.
Obecnie zamek w Czorsztynie jest pod opieką Pienińskiego Parku Narodowego. Udostępniony jest dla zwiedzających, a w odbudowanych salach piwnicy mieści się ekspozycja muzealna. Z tarasów zamku roztacza się widok na Pieniny Spiskie i Tatry oraz Jezioro Czorsztyńskie. Natomiast z okien baszty podziwiać można Gorce i i fragment Pienin Czorsztyńskich.
II. Niedzica-Zamek
Miejscowość do 2014 roku była częścią wsi Niedzica i jako przysiółek nosiła nazwę Zamek. Pierwsze informacje o zamku Dunajec pochodzą z początku XIV w. Jego właścicielem w tym czasie miał być Rykolf Berzeviczy. W 1326 roku nastąpiła konfiskata dóbr niedzickich przez Karola Roberta, który przekazał je Sárosowi Wilhelmowi Drugethowi. W 1342 roku zamek stał się własnością państwa, a w 1347 roku Niedzica wróciła w ręce rodu Berzeviczych. Niedzickim zamkiem władały także rody Zápolyów, Horvathów, Joanellich i Salamonów, przez pewien czas znalazł się także w rękach polskiej rodziny Łaskich.
„Dolny zamek w Niedzicy został z czasem (r. 1601) na większą skalę rozbudowany i przyozdobiony renesansową dekoracją architektoniczną i ornamentalną (attyki, sgraffita, wewnątrz płaskorzeźbione wsporniki i półkolumny w oknach), i w tej postaci dochował się do chwili obecnej”. Zabytki sztuki w Polsce; Inwentarz topograficzny; dr Tadeusz Szydłowski.
W 1858 roku zamek przejął węgierski ród Salamonów. Pozostawali oni jego właścicielami aż do 1945 roku.
W 1920 r. wraz z trzynastoma wsiami Niedzica została odłączona od Górnych Węgier i włączona do Polski. W okresie okupacji niemieckiej Salamonowie wspierali Polskę, m. in. w 1942 r. ratując grupę zwiadowców Armii Krajowej. Węgierscy właściciele opuścili Niedzicę 1944 r. W 1945 r. zamek został znacjonalizowany, a w 1949 r. przejęty przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, które rozpoczęło prace konserwacyjne.
Mamut w Niedzicy
W tym czasie pod zamkiem rozpoczęły się prace geologiczne w związku z planowaną budową zapory wodnej na Dunajcu. Podczas tych prac odkopano najpierw kieł mamuta, a potem cały jego szkielet. Na stronie Repozytorium Cyfrowej Filmoteki Narodowej w opisie filmu z 1950 roku, czytamy:
„W listopadzie r. ub. w czasie prac ziemnych k. Niedzicy został znaleziony szkielet mamuta. Jest to pierwszy wypadek w Polsce, dotychczas znajdowane były tylko poszczególne kości, mamut z Niedzicy jest kompletny. Pochodzi z okresu (…), ok. 90000 lat temu. Mamut został przewieziony do schroniska P.T.T Żorsztyn, gdzie pozostanie do czasu stwardnienia. Następnie będzie wysłany do Warszawy celem rekonstrukcji”.
Zamek niedzicki stanowił plener dla wielu filmów, w tym Zemsty z 1956r. W zamku realizowano także zdjęcia do seriali telewizyjnych, w tym do „Wakacji z duchami” z 1970r.
Legenda zamku
Pod koniec XVIII wieku, na pewien czas, na zamek powróciła rodzina Berzeviczych. Wiąże się z tym najbardziej znana legenda niedzicka. Berzeviczy powrócić miał z Ameryki Południowej wraz z córką Uminą i wnukiem Antonim, synem Uminy i bratanka Tupaca Amaru II, przywódcy inkaskiego powstania przeciwko hiszpańskim konkwistadorom. Męża Uminy miano zasztyletować w Wenecji, a pozostała trójka miała ukryć się właśnie w zamku. Wraz z nim do Nidzicy trafić miał „skarb Inków”, którego ukrycie zapisano za pomocą węzełkowego pisma kipu. Jednak na dziedzińcu zamku w Niedzicy również Umina miała zostać zasztyletowana. Skarbu do dziś nie odnaleziono.
Współcześnie
Obecnie zamek spełnia funkcje muzealną, hotelową i gastronomiczną, będąc jedną z największych atrakcji historycznych południowej części województwa małopolskiego. W muzeum zamkowym znajdują się zbiory archeologiczne, zbiory malarstwa i rzemiosła artystycznego.
Niedzica-Zamek ze względu na swoje walory turystyczne i położenie, stała się miejscem wakacyjnych oraz zimowych wypadów urlopowych i weekendowych W miejscowości znajdują się ośrodki wodne oraz wypożyczalnie sprzętu wodnego. Mieści się tu także przystań, gdzie swe usługi przewozowe oferuje statek wycieczkowy. Z Niedzicy-Zamek wychodzą trasy turystyczne piesze i rowerowe zarówno w Pieniny, Gorce jak i w kierunku innych okolicznych miejscowości turystycznych.
III. Jezioro Czorsztyńskie
Pierwsze plany budowy zbiorników retencyjnych pojawiły się już w roku 1905, a konsultowano je ze znanym i cenionym hydrotechnikiem Gabrielem Narutowiczem (przyszłym prezydentem II RP). Po wielkiej powodzi w 1934 roku podjęto decyzję o natychmiastowej budowie zbiornika w Rożnowie. Następny w kolejności miał być zbiornik czorsztyński, jednak wybuch wojny wstrzymał inwestycję.
Protesty
Do tematu budowy zapory w Czorsztynie powrócono na początku lat pięćdziesiątych, a samą inwestycję rozpoczęto dwadzieścia lat później. Na początku lat 90 przeciwko realizacji tej inwestycji miały miejsce protesty młodzieży i organizacji ekologicznych. Pierwsza z akcji protestacyjnych w ramach „Tama Tamie” odbyła się w połowie lipca 1990 roku . Wzięło w niej udział około 200 osób z całej Polski. Blokowano wówczas drogi dojazdowe do budowy.
Protesty trwały do 1993 roku, mimo to budowy zapory nie zaniechano. Również negatywne opinie historyków mówiących o nieodwracalnych zniszczeniach zabytków, czy też geologów mówiących o niszczeniu pienińskiego krajobrazu nie przyniosły efektów. Ostatecznie zakończenie inwestycji miało miejsce w 1996 roku i w roku 1997 zbiornik zapełniono tworząc Jezioro Czorsztyńskie, o całkowitej pojemności 234,5 mln m3. Zaporze w w Niedzicy nadano imię Gabriela Narutowicza. Ma ona długość 400 m i wysokość około 50 m. Poniżej wybudowano drugą, mniejszą zaporę, tworząc Jezioro Sromowickie. Przy zaporach powstały elektrownie wykorzystujące moc spiętrzonej wody Dunajca.
Na dnie Jeziora Czorsztyńskiego znalazł się: zabytkowa wieś Maniowy, zespół dworski w Czorsztynie, w tym 100-letnie dworskie czworaki, które miały być rozebrane i przeniesione do skansenu tworzonego na półwyspie Stylchyn w Kluszkowcach. Niestety dwór zniszczono podczas niekontrolowanego puszczenia wody na tym terenie, a dworskie czworaki podpalono. Przed zalaniem uchroniono kaplicę flisacką, którą przeniesiono na cmentarz.
Więcej opowieści, zdjęć oraz wspomnień o historii dawnego Czorsztyna dostępnych jest na stronie staryczorsztyn.pl. Polecamy 🙂
Źródła:
- Zabytki sztuki w Polsce; Inwentarz topograficzny; Część III, Tom I, Zeszyt 1, dr Tadeusz Szydłowski, Warszawa 1938
- sztetl.org.pl
- staryczorsztyn.pl
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I, Tom VII
- Zamek Czorsztyn w świetle najnowszych badań; Cezary Buśko, Wojciech Głowa, Stanisław Kołodziejski; 2016r.
- Dziennik podróży do Tatrów, Seweryn Goszczyński, Petersburg 1853r.
Dodaj komentarz na Facebooku