Choroszczynka – historia małej społeczności na Podlasiu

Choroszczynka – wieś położona w województwie lubelskim, w powiecie bialskim.

Pierwsze wzmianki o miejscowości pojawiają się w XVI pod nazwą Koroszczonka (później także Choroszczawka). Funkcjonowała w niej cerkiew unicka p.w. narodzenia N.M.P., ufundowana w I poł. XVII w. przez Mikołaja Sapiehę, kasztelana wileńskiego. W 1752 r. świątynię erygowano ponownie (p.w. Ścięcia św. Jana). W 1802 r. całkowicie spalona. Kilka lat później z fundacji Aleksandra Sapiehy wzniesiono nową p.w. Oczyszczenia Matki Boskiej. W 1875 r. zmieniono ją na cerkiew prawosławną p.w. św. Jana Chrzciciela. W tym okresie przeprowadzono gruntowną przebudowę świątyni. W roku 1915 została częściowo spalona, a w 1938 r. podczas akcji polonizacyjno-rewindykacyjnej – rozebrana. Ostatnim właścicielem majątku choroszczyńskiego był Józef Hempel. W tym okresie wieś liczyła ok. 270 mieszkańców.

Społeczność i konflikty w XX wieku

Choroszczynka znajdowała się na pograniczu kulturowym, zamieszkiwana historycznie zarówno przez ludność ukraińską, jak i polską. Należeli oni także do dwóch obrządków. Katolicy obrządku „łacińskiego” mieli swą parafię w Piszczacu należącą do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu w roku 1878 należeli do Białej Podlaskiej, zaś po wybudowaniu kościoła w Tucznej w latach 80. XIX wieku przyłączono ich do parafii w Tucznej. Unici mieli swą parafię w Choroszczynce.

Parafię rzymsko-katolicką p.w. Męczeństwa św. Jana Chrzciciela erygowano w Choroszczynce w 1922 r. Drewniany kościół rozbudowano w 1937 wg. projektu Mariana Kiersnowskiego. W 2002 r. przeniesiono go do prywatnego skansenu-ośrodka wypoczynkowego w Zaborku a na jego miejscu zbudowano nową, murowaną świątynię.

Pamięć lokalna dziś

W 2022 roku ukazała się publikacja pod tytułem „Symeon Marczuk. Niezłomny obrońca wiary” autorstwa rodowitej mieszkanki Choroszczynki, Bożeny Kołtun. Według relacji, Marczuk był jedną z kluczowych postaci wśród unitów w Choroszczynce. Do momentu aresztowania był sołtysem. W czasach represji religijnych (po klęsce powstania styczniowego w 1875 r. następuje likwidacja unickiej diecezji chełmskiej i jej przyłączenie do rosyjskiego kościoła prawosławnego) prowadził on tajne odprawy i razem z ks. Jerzym Koncewiczem, mimo zagrożenia, kar i prześladowań, a nawet torturt, starał się ocalić wspólnotę. Zmarł po powrocie z Syberii 31 lipca 1905 r. W Choroszczynce znajduje się kamień pamięci poświęcony Symeonowi Marczukowi.

W roku 1905, po ogłoszeniu ukazu tolerancyjnego część ludności przeszła na obrządek łaciński i przynależała do parafii w Tucznej. Część pozostała przy prawosławiu. W roku 1915 większość prawosławnych doświadczyła tzw. „bieżeństwa”, czyli uchodźstwa, uciekając przed armią niemiecką, ruszyła w głąb Rosji.  Pusta cerkiew służyła za noclegownię, a w 1918 roku częściowo spłonęła. Po I wojnie światowej część mieszkańców powróciła. W 1943 r. wieś zamieszkiwało 140 Ukraińców, 338 Polaków. Po II wojnie światowej, w ramach akcji „Wisła” mieszkańców ukraińskiego pochodzenia wysiedlono.

Współczesność

Dziś Choroszczynka to mała, wiejska społeczność o starzejącym się składzie demograficznym – między 1998 a 2021 r. liczba mieszkańców zmalała o blisko 36 proc. Z danych GUS wynika, że w 2021 r. wieś miała 142 mieszkańców. Dziś gospodarka opiera się przede wszystkim na rolnictwie i drobnej przedsiębiorczości lokalnej.

Źródła:

• „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska” Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006;
• Monografia powiatu bialskiego województwa lubelskiego; Górny, Bolesław, 1939;
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I