Białka Tatrzańska – ośrodek turystyczny w sercu Tatr

Białka Tatrzańska – turystyczna wieś położona w województwie małopolskim, w powiecie tatrzańskim, nad rzeką Białką, będącą prawym dopływem Dunajca.

Miejscowość prawdopodobnie powstała w pierwszej połowie XVII wieku, między 1616 a 1618 r. Założył ją Stanisław Witowski wielkorządca krakowski i dzierżawca starostwa nowotarskiego. Pierwsze pisemne informacje na temat Białki znajdują się w przywileju z 1624 r., w którym król nadał starostwo nowotarskie Mikołajowi Komorowskiemu. Przywilej wymienia wsie królewszczyzny w tym Białkę, Bukowinę i Brzegi.

„Komorowski miał w Białce folwark, młyn i hutę żelazną, które zbuntowani zniszczyli w r. 1630 a złupione pieniądze podzielili między sobą, a co najgorsza, służącę starosty Annę Kostkową tak pobili, że w wilię Bożego Narodzenia umarła. Ciało jej ukryli bez śladu. Do głównych buntowników należeli z Białki: Wojciech Nowobielski i Sebastyn Podwika. 
Był wtedy najgorszym na Podhalu rozbójnikiem Stefan Kowalczyk z Gronkowa. On to w r. 1628 urządził napad zbójecki na Białkę. Za najohydniejsze zbrodnie został skazany przez sąd na trzykrotne męczenie przez kata rozpalonymi kleszczami, a w końcu wbito go na żelazny pal”. Białka Tatrzańska, osada z pierwszej połowy w XVII. na Podhalu, Ignacy Moczydłowski

Pierwszym sołtysem Białki był Wojciech Nowobilski, mianowany przez króla Władysława IV przywilejem z 1963 r. Dokument ten wymienia nazwę wsi – Nowa Białka, co wyjaśnia pochodzenie nazwiska Nowobilski. Do praw mu nadanych należało m.in. prawo do sprawowania urzędu sołtysa na terenach rozciągających się od rzeki Białki do potoku Leśnica, prawo do wypasu bydła i owiec na polanach od Białki po dzisiejsze Morskie Oko (ówczesny Rybi Staw), a także prawo do prowadzenia młyna, karczmy, tartaku, folusza (warsztat zajmujący się obróbką tkaniny wełnianej). Sołtysostwo przekazywane było kolejnym pokoleniom Nowobilskiego.

Codzienność dawnych mieszkańców

Mieszkańcy wsi zajmowali się gospodarką rolną i pasterstwem, a w XVIII-XIX w. zasłynęli jako znakomici kuśnierze, którzy produkowali na potrzeby Podhalan i mieszkańców sąsiedniego Spisza kredowane, białczańskie kożuchy, słynne w całym regionie.

We wsi poza młynami i tartakiem, przez krótki czas działała cegielnia. Były też dwie karczmy prowadzone przez Żydów. Jednak jak wspominają starsi mieszkańcy, ówczesny proboszcz bardzo piętnował pijaństwo i osobom nadużywającym alkoholu zadawał ciężkie pokuty. Karczmy przestały funkcjonować, a ich właściciele mieli wyprowadzić się z Białki.

W 1855 r. powstała pierwsza szkoła, a w 1926 r. dom zakonny sióstr serafitek. Według zapisów w kronice domu zakonnego w 1942 r. przywieziono do Białki z Hałcnowa pod opiekę sióstr 15 chłopców – sierot. Opieka Społeczna w Krakowie 1 września 1942 r. przysłała jeszcze 15 chłopców, sieroty ze żłobka sióstr Albertynek w wieku od siedmiu do ośmiu lat. Tak powstał Domu Dziecka w Białce Tatrzańskiej.  W 1954 r. dom został przekształcony w Ośrodek dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie. 

Parafia w Białce

Początkowo Białkę przydzielono do parafii w Ostrowsku. Wraz ze wzrostem liczby mieszkańców zdecydowano o budowie kościółka we wsi. Drewniana świątynia powstała w 1637 roku. Jednak Białka wciąż nie posiadała własnego kapłana. Nabożeństwa nieregularnie odprawiał proboszcz z Ostrowska. Dopiero w 1668 r. utworzono tu parafię do której należały wsie Groń, Bukowina i Brzegi.

Jednak w 1688 roku kościółek spłoną wraz z plebanią i księgami parafialnymi. W to miejsce wybudowano nową świątynię pod wezwaniem świętych apostołów Szymona i Judy, konsekrowaną w 1765 r. Kościółek ten istnieje do dziś. Znajduje się w nim wystawa, przedstawiająca eksponaty ciesielstwa i rękodzielnictwa ludowego, a także dzieła sztuki sakralnej. Podobnie jak okoliczne drewniane świątynie pokryty jest gontem i składa się z prezbiterium, nawy oraz wieży z nadwieszaną izbicą i hełmem. Wnętrze jest barokowe i barokowo-klasycystyczne. Zabytkowy kościół należy do Szlaku Architektury Drewnianej. 

Gdy drewniany kościół zaczął niszczeć proboszcz ks. kanonik Jan Madej postanowił wybudować nową drewnianą świątynię. Budowę rozpoczęto w 1913 roku według planów architekta Franciszka Mączyńskiego z Krakowa, a w r. 1915 miało odbyć się jej uroczyste poświęcenie. Jednak wojna pokrzyżowała plany i świątynię konsekrowano dopiero w 1921 r.

Na przełomie XIX i XX wieku dzięki wsparciu finansowemu płynącemu ze Stanów Zjednoczonych, od dawnych mieszkańców Białki nastąpiło we wsi ożywienie gospodarcze. Powstawały nowe domy mieszkalne i budyni gospodarcze. Mieszkańcy inwestowali też w grunta. Jednak I wojna światowa zahamowała ten rozwój, a II wojna doprowadziła do upadku wielu gospodarstw. Podczas I wojny młodzież z Podhala masowo wstępowała w szeregi legionów. Z Białki zgłosiło się 9 osób. W okresie okupacji niemieckiej w skutek rekwizycji bydła i trzody chlewnej nastąpił upadek hodowli, wiele gospodarstw zostało zniszczonych. Część mieszkańców jak np. Stanisław Malec, Józef Nowobilski, czy Jan Łojek, organizowała „przerzuty na Węgry”. Kilka osób wywieziono do obozów koncentracyjnych.

Współcześnie

Kolejny rozwój wsi nastąpił wraz z rozwojem turystyki. Obecnie liczba turystów przekracza dwukrotnie, a w sezonie trzykrotnie liczbę mieszkańców. I nic dziwnego, gdyż ta niewielka miejscowość oferuje szereg atrakcji. Na narciarzy, snowboardzistów, czy saneczkarzy czeka Kotelnica Białczańska. Ośrodek ten oferuje kilka tras zjazdowych o różnych poziomach trudności. Są trasy biegowe, szkoła narciarska, wypożyczalnie sprzętu, a także bogate zaplecze gastronomiczne.

Każdego lata na parkingu ośrodka narciarskiego organizowany jest dwudniowy Festyn Białczański. A teren przy Hotelu i Termie Bania co roku zamienia się w scenę goszczącą najlepsze zespoły polskiej sceny muzycznej w ramach wydarzenia Kultura na Bani. Wspomniana Terma Bania to również jedna z najciekawszych atrakcji znajdujących się w Białce. Składa się z kompleksu basenów zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych z termalną wodą, o temperaturze 34 – 38°C. Woda wykorzystywana w Termie Bania pozyskiwana jest z głębokości 2500 metrów, a jej początkowa temperatura to 78°C. 

Na amatorów dwóch kółek czekają trasy rowerowe o rożnym stopniu zaawansowania. Najpopularniejszy szlak rowerowy ciągnie się wzdłuż rzeki Białki przez około sześć kilometrów. Ci którzy poszukują sportów ekstremalnych mogą skorzystać z kajakarstwa górskiego i spływów pontonowych. Rwący nurt Białej może się tu świetnie sprawdzać.

W 2021 r. Białka Tatrzańska liczyła ponad 2,3 tys. mieszkańców. W latach 1998-2021 liczba mieszkańców wzrosła o 25 proc.

Źródła:

• Białka Tatrzańska, osada z pierwszej połowy w XVII. na Podhalu, Ignacy Moczydłowski;
• psserafitki.pl;
• parafiabialkatatrzanska.pl