Osowiec – wieś położona w północno-wschodniej Polsce, w powiecie monieckim.
Wieś leży w dolinie rzeki Biebrza, na skraju rozległych bagien należących do Biebrzańskiego Parku Narodowego. Położenie wśród bagien biebrzańskich sprawiło, że obszar ten przez lata miał znaczenie strategiczne i komunikacyjne, a jednocześnie zachował wyjątkowe walory przyrodnicze.
Osowiec należy do najstarszych osad w tej części Podlasia. W XVI wieku była prywatną wsią szlachecką położoną w ziemi wiskiej dawnego województwa mazowieckiego. Na początku XVIII wieku podkanclerzy litewski Stanisław Antoni Szczuka wykupił rozdrobnione grunty należące do różnych właścicieli i planował założyć tu miasto nazwane na cześć swojego syna – Marcionopol.
W 1724 roku Osowiec uzyskał prawa miejskie. W tym czasie miejscowość zaczęła się rozwijać, a w jej pobliżu powstawały kolejne osady, m.in. Białogrądy i Prochowo. Rozwój nie trwał jednak długo – w 1801 roku Osowiec utracił prawa miejskie.
Osowiec w XIX wieku
W XIX wieku miejscowość funkcjonowała jako niewielka osada rolnicza. W drugiej połowie stulecia odwiedził ją znany historyk i etnograf Zygmunt Gloger, który pozostawił ciekawy opis wsi i jej mieszkańców. W swoich wspomnieniach przedstawił m.in. starą drewnianą karczmę z XVIII wieku, wzniesioną na rzeźbionych słupach z podcieniami. Budynek nosił datę 1769 i był przykładem dawnej architektury drewnianej Mazowsza i Podlasia.
„W pośrodku wsi i szerokiej ulicy, jak ratusz na rynku małego miasteczka, stała poważnie obszerna, staroświecka z podcieniami gospoda. Nie byliśmy głodni, chodziło tylko o siano dla koni na posiłek, a dla nas na posłanie. Usłużny arendarz zaprosił nas do szopy, na której połowa starej strzechy była zdjęta, bo nową miano poszywać. Na górze tej szopy znajdowało się sporo siana, a że o noclegu mowy nie było, radziliśmy tylko, jak się na owo siano dostać, gdyż znaleziona w szopie drabina świadczyła, że niegdyś posiadała dziesięć szczebli, z których pięć brakowało, a pięć było połamanych (…)Wieśniacy w Osowcu wstają do pracy tak jak wszędzie na Mazowszu i Podlasiu, bardzo rano. Z pierwszym brzaskiem ruch rozpoczął się we wsi na dobre. Otwierały się drzwi chat wiejskich, z których wychodzili boso gospodarze i gospodynie. Otwierano chlewiki, z których wybiegały z kwikiem stada dezynfektorów wiejskich. Skrzypiały żurawie przy studniach. Mężczyźni wypędzali gęsi gęgające na pastwisko za wioskę. Widać było, że prawie w każdej chacie posiadano liczne stada gęsi, kaczek, nierogacizny, owiec i dobrego bydełka. Pomiędzy chatami wyróżniał się dom nieco większy od innych, do wójta czy dzierżawcy folwarku tutejszego należący (…) Dokazawszy z prawdziwą zręcznością sztuki zejścia po drabinie bez szczebli, podążyliśmy do gospody. Był to ciekawy typ drewnianego polskiego budownictwa na zapadłym Mazowszu. Wzdłuż całego frontu budynek miał podcienie, czyli krużganek wsparty na ośmiu wyrzynanych słupach, połączonych dwunastu arkadkami mniejszymi i jedną dużą wprost bramy. Nad bramą, która wiodła do sieni wjazdowej na przestrzał, cieśla wyrzezał datę: Die 2 mai A.D. 1769. Gospód podobnych już chyba niewiele w kraju pozostało. Przyniosłem więc papier i ołówek, aby zdjąć portret ze staruszki trzymającej się jeszcze czerstwo i prosto. W kilka lat później w miejscu wsi Osowca i gospody powyższej wzniesioną została forteca „Osowiecka”, inaczej goniądzka”. Zygmunt Gloger, NASZE RZEKI. W DOLINIE BIEBRZY, Kurier Niedzielny 1898.
Budowa Twierdzy Osowiec
Najważniejszym wydarzeniem w historii miejscowości była budowa Twierdza Osowiec. Po zmianach w europejskiej sytuacji politycznej w drugiej połowie XIX wieku władze Imperium Rosyjskiego rozpoczęły modernizację systemu obronnego swoich zachodnich granic. Dolina Biebrzy została uznana za strategiczny punkt obronny.
W 1873 roku car Aleksander II zatwierdził plan budowy fortecy w pobliżu Osowca. Jej zadaniem była kontrola przeprawy przez bagna biebrzańskie oraz ochrona linii kolejowej Białystok–Grajewo. Opracowanie projektu fortyfikacji powierzono inż. woj. płk. baronowi Ikskulfonowi Hidiebandtowi. Dwa lata później prace nad projektem przejął inż. woj. ppłk. Rościsław Krasowski. Budowę rozpoczęto 13 września 1882 roku, a w następnych latach powstał rozbudowany system czterech fortów. W związku z budową twierdzy Folwark Osowiec wysiedlono ok. 2 na północ.
Twierdza Osowiec w czasie I wojny światowej
Podczas I wojna światowa twierdza odegrała ważną rolę strategiczną. Rosyjskie garnizony przez wiele miesięcy odpierały ataki wojsk niemieckich. Najbardziej znanym epizodem walk był tzw. „atak martwych ludzi”, który nastąpił po niemieckim ataku gazowym. Mimo ogromnych strat żołnierze rosyjscy przeprowadzili kontratak, wywołując panikę w szeregach wielokrotnie liczniejszego wroga, który porzucił szturm i w nieładzie wrócił na pozycje wyjściowe. Ostatecznie twierdza została opuszczona w 1915 roku podczas odwrotu armii rosyjskiej.
W okresie międzywojennym w twierdzy Osowiec kwaterowały różne formacje wojsk polskich.
Powstanie parafii
W 1918 roku biskup Romuald Jałbrzykowski erygował parafię w Osowcu pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego. Rok później wybudowano pierwszy drewniany kościół parafialny staraniem księdza Franciszka Luby. Świątynia ta została jednak zniszczona w czasie działań wojennych w 1944 roku.
II wojna światowa i pacyfikacja wsi
Okres II wojna światowej był dla mieszkańców Osowca czasem szczególnie trudnym. Podczas okupacji wielu mieszkańców było zmuszanych do pracy przymusowej w twierdzy. W regionie działały również oddziały partyzanckie. Część mieszkańców było aresztowanych i prześladowanych. W sierpniu 1944 roku niemiecka żandarmeria przeprowadziła pacyfikację wsi. Mieszkańców wysiedlono, część zabudowań spalono, a dwunastu mieszkańców aresztowano i przewieziono do więzienia w Białymstoku, gdzie zostali zamordowani. Przyczyną represji była pomoc udzielana partyzantom przez mieszkańców wsi.
Nazwiska zamordowanych:
- Czernicka Salomea lat 40,
- Karpiński Aleksander 50,
- Kochanowski Aleksander 42,
- Kochanowski Jan 32,
- Kuberski Jan 40,
- Markowski Konstanty 43,
- Markowski Tomasz lat 24,
- Niziński Tomasz 45,
- Ostapkowicz Franciszek 50,
- Ostapkowicz Konstanty 43,
- Sobolewski Franciszek 40,
- Trojanowski Walerian 40.
Po zakończeniu wojny rozpoczęła się odbudowa zniszczonej miejscowości. W latach 1949–1953 w miejscu dawnej świątyni powstał nowy murowany kościół parafialny z inicjatywy proboszcza Kazimierz Urban. Świątynia została pobłogosławiona w 1956 roku przez biskupa pomocniczego Aleksander Mościcki, a w 1971 roku konsekrowana przez biskupa łomżyńskiego Mikołaj Sasinowski. Na terenie parafii znajdują się również dwa kościoły filialne w Kapicach (drewniany z 1953 roku) i w Przechodach, murowany zbudowany w latach 1990–1992.
Współcześnie
Współczesny Osowiec jest niewielką miejscowością o charakterze rolniczym, lecz coraz większą rolę odgrywa tu turystyka. Bliskość Biebrzańskiego Parku Narodowego przyciąga miłośników przyrody, obserwatorów ptaków, a także turystów zainteresowanych unikatowymi ekosystemami bagiennymi.
W pobliskiej osadzie Osowiec-Twierdza zachowały się forty dawnej twierdzy oraz muzeum poświęcone jej historii. Znajduje się tu również siedziba dyrekcji parku narodowego.
Wieś znajduje się około 6 km od miasta Goniądz. Według danych spisu powszechnego z 2021 roku liczy około 252 mieszkańców. W latach 1998-2021 liczba mieszkańców zmalała o blisko 58 proc.
Źródła:
- Twierdza Osowiec 1882 – 1915, Bogusław Pierzyk, Warszawa 2004,
- Józef Fajkowski, Jan Religa, Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939-1945; Książka i Wiedza 1981,
- Z biegiem Biebrzy. Przewodnik historyczno-etnograficzny, pod redakcją Artura Gawła i Grzegorza Ryżewskiego; Białystok –– Suchowola 2012.
Dodaj komentarz na Facebooku