Najstarsza augustowska osada starowierców

Pomiędzy Augustowem a Suwałkami znajdują się trzy wsie, które w swojej nazwie mają ten sam człon i sąsiadują ze sobą. Są to Pijawne Polskie, Pijawne Ruskie i Pijawne Małe.

Według mieszkańców nazwa wsi pochodzi od pijawek, które licznie zamieszkiwały rozlewisko na północnym skraju wsi.

Wsie założone zostały w XVIII wieku. Pijawne w 1782 r. wymienione było jako osada dwóch strzelców na uroczysku „Pijawnym” przy drodze biegnącej do dóbr kamedulskich. Jednym z nich miał być przodek rodu Koziczów, który to ród zamieszkuje Pijawne Polskie do dziś. Przodek ten przybyły z majątku Kozicze (obecnie wieś na Białorusi), w której do II wojny światowej mieszkali wyłącznie Polacy wyznania rzymskokatolickiego.

W Pijawne mieszkali katolicy, ewangelicy oraz starowiercy (filiponi). W 1827 r. osada Pijawne Ruskie liczyła 22 domy, Pijawne Polskie 24 domy, a Pijawne Małe 4 domy. Pod koniec XIX wieku liczba domów w Pijawne Ruskie wzrosła do 40, w Pijawne Polskie do 37 domów, a Pijawne Małe do 9 domów. Pijawne Ruskie była wsią zamieszkiwaną przez starowierców, Pijawne Polskie przez katolików i ewangelików, a Pijawne Małe były wsią mieszaną.

Parafialna wieś staroobrzędowców

Pijawne Ruskie, początkowo nazywane też Moskiewskie, były najstarszą osadą staroobrzędowców w powiecie augustowskim. Kolejne wsie w których zaczęli osiedlać się staroobrzędowcy to Gabowe Grądy i Bór. A Pijawne Ruskie, w których znajdowała się molenna, z czasem stały się wsią parafialną. Charakterystyczne dla molenny w Pijawne było „czugunnoj długoj”, czyli „bił” lub „klepał” metalowy, używany zamiast dzwonu, który przetrwał do 1941 r. W bił uderzano (klepano) młotkami o różnych kształtach. Dźwięk takiego klepała, zwłaszcza drewnianego nie rozlegało się tak daleko jak dzwonu i nie narażało to na sprowadzenie niepożądanych gości.

Pod koniec XIX w. na ziemi augustowskiej mieszkało 337 starowierców. Rząd przydzielił im po 15 morgów (ok. 7 ha) na gospodarza.

Przed wojną w Pijawnych Ruskich funkcjonowała jednoklasowa szkoła powszechna, wybudowana wspólnymi siłami przez mieszkańców trzech wsi. Ze szkołą w 1926 r. związani byli m.in.: Awdakieja Budzienkowa, Stepanida Jermakowa, Jan Krupa, Anna Pietrowa, Józef Kozica, Edwin Tews, Teodor Terej, Scholastyka Kosakowska, Maria i Matrona Gołub, Leokadia Turowska, Marianna Dobrzyn , Czesław, Jadwiga i Romualda Winkler, Helena i Józef Kruszka, Adela i Władysław Stankiewicz. A także Romualda Kisielewska, Julianna, Stanisław i Bolesław Kozicz, Helena Sowul, Wasilisa Szałajewa, Emma i Erna Waszkowska, Adolf , Helena i Olga Felkner, Franciszek Holcman, Michał i Bronisław Jagłowski, Wasilij i Kamila Kałasznikow. Kierownikiem był Józef Samołyko.

Przesiedlenie starowierców

Jak podaje Eugeniusz Iwaniec w „Dziejach staroobrzędowców na ziemiach polskich” w latach 1939 – 1941 mieszkańcy Pijawne Ruskie szukali schronienia u swych współwyznawców z Grabowych Grądów i Boru. Mieszkańcy Pijawne będąc pod okupacją niemiecką gnębieni byli wysokimi podatkami. Dodatkowo brodatych starowierców Niemcy utożsamiali z rabinami żydowskimi, co dla wielu oznaczało wyrok śmierci. Jednak w 1941 roku całe rodziny staroobrzędowców również z Grabowych Grądów i Boru wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec. Ich wsie spalono. Mieszkańcy wsi Pijawne Ruskie nie powrócili już do swych domów. Po starowiercach pozostał jedynie cmentarz, dwa domy oraz łaźnia, która z czasem uległa zniszczeniu. Obecnie na dawnym cmentarzu znajduje się kilka nagrobków z zatartymi napisami, w części zwieńczonych metalowymi ażurowymi krzyżami.

W archiwum suwalskim zachowały się wykazy gospodarstw postaroobrzędowych, pozostałych po przesiedleniu, zaginięciu, a także w wyniku śmierci podczas działań wojennych. Według dokumentu z wykazem gospodarstw postaroobrzędowcach podlegających przejęciu na podstawie dekretu z 1945 r. we wsi Pijawne Ruskie dwudziestu czterech właścicieli pozostawiło obszar wielkości 191,20 ha. Gospodarstwa te w kwietniu 1945 roku przejęto i rozparcelowano.

Obecnie Pijawne Małe należą do wsi Pijawne Ruskie. W 2021 r. Pijawne Ruskie zamieszkiwało 114 osób. W latach 1998-2021 liczba mieszkańców zmalała o 25 proc. Z kolei Pijawne Polskie liczyło 108 mieszkańców, a liczba mieszkańców, w tym samym okresie zmalała o ponad 13 proc.

Więcej na temat historii staroobrzędowców przeczytasz tutaj:

Staroobrzędowcy – obraz który zanika

Jeżeli chcesz poznać kuchnię staroobrzędowców zapraszamy do lektury:

Bulbisznije pirogi i sołoducha – czyli na obiedzie u staroobrzędowców.

Źródło:

• Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, pod red. Jerzego Antoniewicza, Białystok 1967 r;
• Z biegiem Biebrzy. Przewodnik historyczno-etnograficzny pod redakcją Artura Gawła i Grzegorza Ryżewskiego, Białystok – Suchowola 2012 r;
• Repatriacje i migracje ludności pogranicza w XX wieku. Stan badań oraz źródła do dziejów pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego; Redakcja Marek Kietliński i Wojciech Śleszyński; Białystok 2004 r;
• Dzieje staroobrzędowców na ziemiach polskich XVIII – XX w; Eugeniusz Iwaniec; Warszawa 1977 r.