Kozłowo – wieś położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nidzickim.
Pierwsze informacje na temat wsi pochodzą z 1328 roku, kiedy to Zakon, reprezentowany przez Lutra z Brunszwiku, przyznał braciom Dobiesławowi i Wacławowi teren o powierzchni 120 hektarów na pustkowiu pod kolonizację. Bracia otrzymali 19 lat wolnizny i zobowiązani zostali do wystawiania na wojnę trzech zbrojnych. Miejsce podzielono na majątki Groß Koslau i Klein Koslau (Kozłówko). W 1478 roku właścicielem Gross Koslau był Albrecht Bartnicki.
Parafia w Kozłowie
Możliwe, że już w XV wieku funkcjonował w Kozłówku kościół. Pierwszy dokument na temat funkcjonowania świątyni pochodzą z 1692 roku, w którym to opisano ówczesny kościół ewangelicki jako bardzo podupadły i zagrożony zawaleniem. Nowy budynek wybudowano w latach 1732–1738, według projektu pruskiego mistrza budowlanego Johanna Caspara Hindersina. W 1925 r. parafia liczyła 2675 parafian w siedmiu wsiach. Po 1945 roku kościół protestancki przekazano Kościołowi rzymskokatolickiemu, który nadał mu wezwanie apostołów Piotra i Pawła, a wnętrze dostosował do zmienionych zwyczajów liturgicznych.
Naprzeciwko kościoła znajdowała się plebania, przypominająca dwór, zajmująca 100 hektarów ziemi. Szkoła powstała w pierwszej połowie XVIII wieku. Aż do XIX wieku zajęcia prowadzone były w języku polskim oraz gwarze mazurskiej. W 1778 roku wybudowano budynek szkoły, który jednak w 1844 roku opisano jako „bardzo podupadły”. Około 1875 roku szkołę rozbudowano i utworzono dwie klasy.
Na terenie majątku zajmowano się hodowlą owiec, bydła i mleczarstwem, funkcjonowała też gorzelnia. W 1888 roku w Groß Koslau powstała stacja kolejowa na linii Działdowo – Olsztyn.
Demografia w XIX i XX wieku
W 1818 roku w Klein Koslau 25 domów i 145 mieszkańców, wśród których 7 rodzin zaliczało się do drobnej szlachty, w Groß Koslau było 14 domów, w których mieszkało 100 osób. W 1858 r. w Groß Koslau było 154 protestantów i 10 katolików oraz 201 protestantów i 16 katolików w Klein Koslau. Katolicy należeli do kościoła parafialnego w Działdowie. Według spisu w 1939 roku w Klein Koslau było 504 mieszkańców, a w Groß Koslau 349. W czerwcu 1938 roku ze względów politycznych Groß Koslau zmieniono na Großkosel.
Powojenne losy Kozłowa
Pod koniec II wojny światowej, 19 stycznia 1945 roku, obszar ten został zajęty przez Armię Czerwoną. Zabudowania dworskie zostały zniszczone. Rosyjski pisarz Lew Zinowiewicz Kopielew, który w 1941 roku zgłosił się na ochotnika do Armii Czerwonej, widząc zbrodnie popełniane przez Armię Czerwoną na ludności cywilnej Prus Wschodnich próbował się im przeciwstawiać. Działania te zakwalifikowano jako burżuazyjno-humanistyczną propagandę na rzecz wroga i w efekcie Kopielew spędził niemal dziesięć lat w łagrach i więzieniach stalinowskich. W jednej ze swych książek tak opisuje zajęcie Kozłowa:
…Dotarliśmy do Gross-Koslau i Klein-Koslau, pierwszych wsi w Prusach Wschodnich, które stały w ogniu. Kierowca musiał jechać środkiem drogi. Po obu stronach jasnym płomieniem paliły się domy. Tliło się wysokie drzewo przed płonącym kościołem. Przez kilka minut jechaliśmy w tunelu ognia wąską i krętą ulicą. Było niesamowicie gorąco, dławił gryzący dym, tryskał deszcz skier, latały płonące głownie. Bielajew krzyczał na przemian: „Dawaj gazu, bo się u diabła spalimy” albo „Zawracaj, jesteśmy zgubieni!” Na wiejskim placu stała furmanka z kilkoma żołnierzami z taborów. Zatrzymaliśmy się: „Czy tu była jakaś bitwa?” – Bitwa? Dlaczego? Wszyscy uciekli, zanim myśmy się tu pokazali – nie pozostał żaden cywil.
-A więc podłożyli miny?
-Kto? Niemcy? Min tu w ogóle nie było. Wieś nasi podpalili.
-Dlaczego?
-Diabli wiedzą dlaczego. Po prostu, dla draki.
Źródło: neidenburg-nibork-nidzica.blogspot.com
Połączone Koslau otrzymało nazwę Kozłowo z przyłączonymi wcześniej też przysiółkami Zabłocie Kozłowskie oraz Pólko (początkowo była tu leśniczówka i smolarnia, na których miejscu powstała osada licząca na początku XX wieku ponad 100 osób).
Kozłowo współcześnie
Według ostatniego spisu powszechnego w 2021 roku Kozłowo liczyło 1 355 mieszkańców. W latach 1998-2021 liczba mieszkańców wzrosła o ok. 9 proc.
Przez wieś przebiega szlak rowerowy nazwany „Szlakiem kurhanów”. Stworzony w oparciu o stanowiska archeologiczne i zabytki architektury, zaliczany jest do tras o średnim stopniu trudności. Jego długość na obszarze gminy wynosi około 30 km i przebiega również przez miejscowości: Kownatki, Kozłowo, Michałki, Pielgrzymowo, Szkotowo, Turowo i Zaborowo.
Źródła:
- Nidzica. Z dziejów miasta i okolic; Praca zbiorowa; Olsztyn 1976;
- www.lotpn.nidzica.pl;
- www.ostpreussen.net;
- www.neidenburg.de.
Dodaj komentarz na Facebooku